تفاوت وسواس فکری و عملی چیست؟ مقایسه وسواس فکری با وسواس عملی

طبق مطالعات روانشناسی، بیش از 2 تا 3 درصد جمعیت جهان از اختلال وسواس رنج می‌برند. وسواس به افکار ناخواسته و تکراری گفته می‌شود که موجب اضطراب می‌گردد؛ در حالی که اجبار، رفتارهای تکراری است که برای کاهش این اضطراب انجام می‌شود. همین دو تعریف ساده، تفاوت وسواس فکری و عملی را نشان می‌دهد و اهمیت مقایسه وسواس فکری با وسواس عملی و همچنین فرق وسواس فکری با اجبار را آشکار می‌سازد.

شناخت علائم OCD به بیماران و متخصصان کمک می‌کند تا بین افکار مزاحم و رفتارهای اجباری تمایز قائل شوند. بسیاری از افراد تنها یک بخش از اختلال (افکار یا اجبارها) را تجربه می‌کنند، در حالی که برخی هر دو را دارند. این تمایز در تشخیص و انتخاب روش درمانی بسیار اهمیت دارد.

وسواس‌ها و اجبارها ممکن است به صورت چرخه‌ای تکرار گردند، و نتوان آن‌ها را متوقف نمود! در اکثر موارد، مدت زمانی که صرف اعمال اجباری می‌شود، به اندازه‌ای است که شخص از کلیه فعالیت‌های روزمره خود، از جمله مدرسه، کار یا زندگی شخصی، جا می‌ماند. در این وضعیت، حتی ممکن است اضطراب عصبی فرد، به طور غیر قابل باوری افزایش پیدا کند. این یعنی کیفیت زندگی شخص وسواسی، هر روز ضعیف‌تر خواهد شد.

در این مقاله، قصد داریم به نکات مهمی درباره تفاوت وسواس فکری و عملی، اشاره کنیم؛ همچنین، خواهیم دید که بیماران مبتلا به وسواس، می‌توانند وسواس فکری یا وسواس عملی را به صورت مجزا تجربه کنند.

معنای وسواس فکری چیست؟

بیماری وسواس فکری به شکل افکاری مزاحم، در ذهن بیمار شکل می‌گیرد، که می‌توانند تاثیر بسزایی بر زندگی روزمره شخص داشته باشند. برای مثال، این گونه افکار، باعث ناراحتی فرد شده و انجام کارهای مختلف را برای او دشوار می‌سازد. در واقع، بیماران مبتلا به وسواس با اینکه می‌دانند افکار آن‌ها واقعی نیستند، اما از وجود آن‌ها احساس ناراحتی داشته، و در مورد انجام آن‌ها نگران هستند. به همین دلیل، این بیماران، عمدتا از تمامی شرایط و موقعیت‌هایی که ممکن است بروز این گونه افکار را تحریک نمایند، دوری می‌کنند.

تعریف اجبار چیست؟

برای درک بهتر تفاوت وسواس فکری و عملی، باید علاوه بر تعریف وسواس فکری، با نوع عملی آن نیز آشنا شوید. اجبارها به شکل وسواس عملی، در رفتار بیمار نمود پیدا می‌کنند. در واقع، اجبارها برای پاسخ به افکار جسمی یا ذهنی که از وسواس‌ها و افکار مزاحم ناشی می‌شوند، انجام می‌گیرند. بیماران مبتلا به وسواس، برای کاهش اضطراب و آرامش روان خود، ناچارند که این رفتارها را بارها و بارها تکرار کنند.

البته اکثر این افراد، تمایلی به انجام اجبارها ندارند؛ با این حال، انجام آن‌ها می‌تواند به صورت کوتاه مدت، باعث حس رهایی در شخص گردد. در هر حال، ساعت‌های طولانی از شبانه روز صرف انجام این گونه اعمال تکراری می‌شوند، که همین موضوع می‌تواند کیفیت زندگی فرد را کاهش دهد. در برخی بیماران، وسواس فکری و عملی، در ارتباط هستند. برای مثال، ممکن است شخص هنگام خروج از منزل، چندین بار درب ورودی ساختمان را باز و بسته کند، تا از قفل بودن آن مطمئن شده و مانع از ورود غریبه به خانه گردد.

این در حالی است که گاهی وسواس عملی، هیچ ارتباطی با وسواس فکری ندارد! برای مثال، شخص هنگام خروج از خانه، به قسمت خاصی از دیوار ضربه می‌زند، تا در مسیر دچار تصادف رانندگی نشود!

به نقل از مجله بین‌المللی روانپزشکی و علوم اعصاب:

تفاوت اصلی بین افکار وسواسی و اجبارهای رفتاری در این است که افکار، ناخواسته و مزاحم هستند، در حالی که اجبارها رفتاری هدفمند برای کاهش اضطراب ناشی از آن افکار محسوب می‌شوند.

انواع وسواس فکری شامل چه مواردی هستند؟

اگر بتوانیم انواع وسواس و اجبار را بررسی کنیم، در این صورت، تفاوت وسواس فکری و عملی را بهتر درک خواهیم کرد. در ادامه، به معرفی تم‌های مختلف وسواس فکری می‌پردازیم، که علائم مختلفی داشته و شدت نشانه‌ها در هر فرد نیز متفاوت خواهد بود.

وسواس تمیزی وسواس‌های مرتبط با آلودگی

افراد مبتلا به وسواس تمیزی، نگرانی‌های شدیدی درباره تماس با سطوح یا اجسام آلوده و کثیف دارند؛ آن‌ها حتی از ارتباط با افراد بیمار نیز دوری می‌کنند. از رایج‌ترین وسواس‌های مرتبط با آلودگی می‌توان به ترس از گل و خاک، مایعات بدن، انواع میکروب و بیماری، تشعشعات و آلودگی‌های زیست‌محیطی، همچنین وسایل خانگی سمی مانند پاک‌کننده‌ها یا مواد ضد حشره اشاره کرد.

وسواس‌های مرتبط با رفتارهای تابو

گاهی وسواس در فرد، به گونه‌ای ظاهر می‌شود که شخص از تابو شکنی یا نمایش رفتارهای غیر اخلاقی، هراس دارد. معمولا این گونه وسواس‌ها، به صورت تصویری ظاهر می‌شوند و می‌توانند بسیار ناراحت‌کننده باشند؛ زیرا در اغلب موارد، بیمار واقعا نمی‌خواهد به آن‌ها عمل کند. این مساله تا حدی تفاوت وسواس فکری و عملی را نشان می‌دهد. از جمله وسواس‌های مرتبط با رفتارهای تابو، می‌توان موارد زیر را نام برد:

1. داشتن افکار ناخواسته درباره رفتارهای جنسی که به آن‌ها علاقه ندارند.
2. ترس از اینکه رفتارهای معمولی آن‌ها، اشتباه یا غیر اخلاقی باشند.
3. درباره رفتار خشونت‌آمیز با دیگران، نگران هستند.
4. ترس و اضطراب در مورد اینکه رفتاری کفرآمیز نشان دهند؛ این افراد، از توهین احتمالی به خدا می‌ترسند.What Is an Obsession?

نکته‌ای که باید درباره تفاوت وسواس فکری و عملی به آن دقت کنید، این است که وجود افکار وسواسی، لزوما به معنای عمل به آن‌ها نیست. اتفاقا بخش مهمی از اینکه این افکار، برای بیمار بسیار ناراحت‌کننده هستند، به این مساله مربوط است که شخص، تمایلی به انجام آن‌ها ندارد. همین موضوع تا حد زیادی، درک تفاوت وسواس فکری و عملی را راحت‌تر می‌کند.

وسواس در مورد از دست دادن کنترل یا حرکات تکانشی

برخی از افراد مبتلا به وسواس فکری، از آسیب رساندن به خود و از دست دادن کنترل خود بر روی اعمالشان، مضطرب می‌شوند. برای مثال، این افراد دائما نگران موقعیت‌های زیر خواهند بود:

• احتمال صدمه زدن به خود یا شخص دیگر
• دزدیدن چیزی یا شکستن قوانین مختلف
• امکان بروز رفتار پرخاشگرانه، گستاخانه یا زشت؛ به صورت زبانی و لفظی
• واکنش یا عمل نسبت به تصاویر ناخواسته و افکار مزاحم

در مورد این نوع وسواس فکری نیز وجود این گونه افکار، الزاما با وسواس عملی همراه نیست.

وسواس درباره آسیب تصادفی به دیگران

برخی از بیماران مبتلا به وسواس، دائما نگران این موضوع هستند که ناخواسته، باعث تصادف یا اتفاق سهمناک گردند. برای مثال، موارد زیر از رایج‌ترین انواع وسواس در مورد ایجاد آسیب تصادفی، به حساب می‌آیند:

1. مسموم کردن فرد یا اعضای خانواده، با استفاده از ماده سمی در هنگام پخت و پز
2. تصادف با شخص یا حیوان در هنگام رانندگی
3. روشن ماندن اجاق گاز به صورت ناخواسته
4. اتصال دستگاه به برق و ایجاد آتش سوزی
5. قفل نبودن درب منزل یا محل کار، که باعث سرقت از محل می‌شود

وسواس نظم در مورد مرتب یا کامل بودن چیزها

یک نوع خاص از وسواس فکری، به چینش و حفظ نظم اشیا و وسایل، مربوط می‌شود. این نوع اختلال، بسیار فراتر از کمال گرایی خواهد بود؛ زیرا شخص به جای آنکه درباره ترتیب و تقارن اشیا و لوازم احساس رضایت داشته باشد، ممکن است به کمی کج بودن یک گلدان یا صندلی، حساسیت نشان داده و تا زمان مرتب کردن آن، احساس ناراحتی شدید از خود نشان دهد! سایر علائمی که می‌توانند نشان دهنده وسواس بی‌نظمی و تقارن باشند، به قرار زیر هستند:

• توجه به متقارن بودن و یکنواخت بودن اشیا، غذاها و وسایل اطراف خانه
• ترس در مورد فراموش کردن مطالب یا چیزهای مهم
• جهت دادن یا چینش اسباب و اثاثیه در جهت یا نظم خاص
• نگران بودن در مورد دور ریختن وسایل اضافی، با این توجیه که ممکن است در آینده به آن‌ها نیاز داشته باشد

انواع وسواس عملی یا اجبارها کدامند؟

همانند آنچه درباره وسواس فکری گفتیم، وسواس‌های عملی نیز در چند دسته اصلی تقسیم بندی می‌شوند، که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم.

اجبارهای مربوط به چک کردن

افرادی که به اجبار چک کردن مبتلا می‌شوند، درباره صدمه دیدن یا تصادف ناخواسته، نگرانی و اضطراب دارند. برخی از انواع وسواس‌های اجباری، که با چک کردن مداوم همراه هستند، عبارتند از:

1. اطمینان از اینکه به کسی صدمه نزنند؛ این کار را معمولا با پنهان کردن ابزار آسیب‌زا مانند چاقوها یا عقب نشینی مسیرهای رانندگی، انجام می‌دهند.
2. این افراد بارها و بارها کار خود را مرور می‌کنند، تا از صحت و بدون اشتباه بودن آن مطمئن شوند.
3. خاموش بودن وسایل برقی را بارها چک می‌کنند.
4. مطمئن می‌شوند که به خودشان صدمه‌ای نزده باشند.
5. به طور مرتب، درها و پنجره‌ها را از نظر قفل بودن و ایمنی بررسی می‌کنند.
6. بدن خود را از نظر علائم فیزیکی بررسی می‌کنند.Types of OCD

اجبارهای ذهنی

گروه دیگری از وسواس‌های اجباری، با اعمال ذهنی و افکار تکرار شونده همراه هستند، که از جمله این وسواس‌ها، می‌توان موارد زیر را نام برد:

• دعا کردن تا زمانی که کاملا صحیح به نظر برسد
• شمارش تا یک عدد خاص
• ایجاد یک لیست دقیق و شماره گذاری شده در مورد وظایف و اقدامات
• تکرار اعداد یا کلمات، با یک الگوی خاص یا با تعداد مشخص
• مرور کردن مکالمات و رویدادهایی که اتفاق افتاده‌اند
• لغو ذهنی یا خنثی کردن یک کلمه یا تصویر منفی، به کمک جایگزین کردن آن با یک کلمه مثبت

وسواس عملی مرتبط با تمیزی

گروه دیگری از وسواس‌های فکری، به تمیز کردن محیط یا بدن مربوط هستند، که تکرار آن‌ها حتی می‌تواند منجر به آسیب‌های فیزیکی (مثل اگزما) شود. از انواع وسواس‌های مرتبط با تمیزی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. شستن دست‌ها به صورت مکرر
2. پرهیز از دست زدن یا لمس اشیا و افراد خاص، برای جلوگیری از آلوده شدن
3. پیاده‌سازی شست و شو با یک مراسم و الگوی مشخص
4. به کار بردن تشریفات بهداشتی خاص، که از نظر اغلب مردم، غیر طبیعی به نظر می‌رسد
5. تمیز کردن مکرر و پی‌در‌پی خانه و محیط کار

وسواس فکری مرتبط با نظم و ترتیب دادن

این گروه از اجبارها، فرد را وادار می‌کند تا یک عمل یا کار را تا زمان رسیدن به نتیجه درست، تکرار نماید. در واقع، شخص باید آنقدر یک کار را انجام دهد، تا از نظر خود کامل و عالی باشد. از انواع وسواس عملی مرتبط به این گروه، می‌توان موارد زیر را نام برد:

کدام یک اول رخ می‌دهد؟ وسواس یا اجبار؟

در بحث بررسی تفاوت وسواس فکری و عملی، بهتر است مشخص کنیم که معمولا کدام یک از این وسواس‌ها، قبل از دیگری رخ می‌دهد. در عمده موارد، وسواس فکری پیش از به وقوع پیوستن اجبارها به وجود می‌آید. در اصل، وجود این گونه افکار، انگیزه کافی برای ایجاد وسواس عملی را فراهم می‌کند. با این حال، در بسیاری از موارد، شخص متوجه افکار وسواسی خود نشده، و تن به وسواس اجباری می‌دهد.

آیا بروز وسواس فکری بدون وسواس عملی، امکان‌پذیر است؟

در یک کلام بله؛ برخی از بیماران مبتلا به این اختلال روانی، تنها به وسواس فکری مبتلا هستند، و دچار وسواس عملی نمی‌شوند! علت این مساله می‌تواند ناشی از آن باشد، که شخص یا به اجبارها عمل نمی‌کند، یا هنوز عملی را پیدا نکرده تا بتواند به او کمک نماید.

به عنوان یک مثال، برخی از افراد به OCD شدید از نوع وسواس فکری مبتلا هستند؛ به گونه‌ای که افکار وسواسی در آن‌ها، بیشتر از اعمال وسواسی دیده می‌شود. در واقع، رفتارهای این گونه افراد، کاملا معمولی به نظر می‌رسد و به هیچ عنوان، شبیه به اجبارهای وسواسی نیستند؛ مانند درخواست اطمینان مکرر.

آیا وسواس عملی همیشه نشانه‌ای از OCD است؟

یکی از جنبه‌های تفاوت وسواس فکری و عملی از نظر تشخیص، این است که وسواس فکری می‌تواند بدون اجبار باشد. اما لازم است بدانید که وسواس عملی یا اجبار نیز، لزوما به معنای اختلال وسواس فکری عملی نیست. در واقع، شرایط و اختلالات روانی مختلفی وجود دارند، که باعث می‌شوند شخص، دچار افکار وسواسی و رفتارهای تکراری گردد. در چنین مواردی، شخص به رفتارهای تکراری روی می‌آورد، تا اضطراب خود را کاهش دهد (پیشنهاد میکنیم که تفاوت وسواس با اضطراب رو هم مطالعه ای داشته باشین).^mayoclinic

از جمله اختلالات روانی که می‌توانند عامل بروز وسواس عملی باشند، می‌توان مشکلات زیر را نام برد:

• اختلالات اشتها
• انواع فوبیا
• اختلال بد شکلی بدن
• رفتارهای تکراری متمرکز بر بدن، مانند اصرار در کشیدن مو یا زخم کردن پوست
• اختلال احتکار

از سوی دیگر اختلالات روانی نیز وجود دارند، که با علائمی بسیار شبیه به وسواس فکری همراه هستند؛ در حالی که رفتارهای تکراری در این گونه افراد، ارتباطی با وسواس ندارند. این اختلالات روانی، شامل:

1. اختلال تیک یا سندروم تورت،
2. اختلال کنترل تکانه،
3. و اوتیسم،

هستند. تشخیص اینکه علت بروز رفتارهای تکراری و اجبارها، دقیقا به کدام یک از این اختلالات، مربوط می‌شود، تنها توسط یک پزشک متخصص اعصاب و روان امکان‌پذیر خواهد بود. پزشک با آگاهی کامل نسبت به تفاوت وسواس فکری و عملی و همچنین، از طریق رد کردن سایر اختلالات روانی، اختلال اصلی را تشخیص خواهد داد.

وسواس‌ها و اجبارها چگونه با یکدیگر رخ می‌دهند؟

در اغلب بیماران مبتلا به اختلال وسواس فکری و عملی، در ابتدا یک فکر وسواسی ایجاد می‌شود و سپس، فرد برای کاهش اضطراب و استرس خود یک عمل اجبارگونه را انجام می‌دهد. در حالت کلی، وسواس فکری و وسواس عملی می‌توانند به صورت همزمان رخ داده و با یکدیگر مرتبط شوند؛ اما همیشه این گونه نیست. در جدول زیر نمونه‌هایی از ارتباط وسواس فکری با اجبارهای مختلف، بیان شده که به شما کمک می‌کند تا تفاوت وسواس فکری و عملی را بهتر درک کنید. هر چند نمونه‌های این جدول کافی نیستند، اما برای آشنایی بیشتر با رفتارها و افکار بیماران مبتلا به وسواس و اجبار، مناسب به نظر می‌رسند.

نکته نهایی در ارتباط با تفاوت وسواس فکری و عملی

با وجود آنکه اغلب افراد تصور می‌کنند که وسواس فکری و وسواس عملی، همیشه به صورت همزمان رخ می‌دهند، اما این باور صحیح نیست. تفاوت وسواس فکری و عملی از نظر علائم و الگوهای رفتاری بیماران، قابل تشخیص است. اما تنها یک پزشک متخصص اعصاب و روان حرفه‌ای، می‌تواند این گونه تفاوت‌ها را تشخیص داده، و نوع دقیق اختلال روانی را تعیین نماید.

برای درمان قطعی وسواس و تشخیص تفاوت وسواس با اضطراب، مراجعه به یک کلینیک روانپزشکی ضروری است. تیم متخصص کلینیک زیما درمان با بررسی دقیق، بهترین برنامه درمانی را پیشنهاد می‌دهند. در این مسیر، آگاهی از تفاوت وسواس فکری و عملی، انجام مقایسه وسواس فکری با وسواس عملی و درک روشن فرق وسواس فکری با اجبار، به تصمیم‌گیری درست در روند درمان کمک می‌کند. همچنین آگاهی از علائم جسمی وسواس فکری به بهبود فرآیند درمان کمک خواهد کرد.