نقشه مغزی وسواس؛ نقشه مغزی فرد وسواس فکری OCD

اختلال وسواس فکری‌عملی (OCD) حدود ۲ تا ۳ درصد جمعیت جهان را درگیر می‌کند و علائمی چون اضطراب و بی‌قراری دارد. امروز با کمک تکنیک‌هایی مثل نقشه مغزی وسواس فکری می‌توان فعالیت امواج مغزی را بررسی کرد. این روش در واقع به پزشک اجازه می‌دهد که نه تنها تشخیص دقیق OCD با تحلیل امواج مغزی را انجام دهد، بلکه اختلالات همراه مانند افسردگی و اضطراب را هم شناسایی کند. به همین دلیل، استفاده از نقشه مغزی فرد وسواس فکری OCD به‌عنوان یک ابزار مکمل تشخیصی در کلینیک‌های روان‌پزشکی رو به افزایش است.

مهم‌ترین تفاوت نقشه مغزی بیمار مبتلا به وسواس با فرد سالم، افزایش قابل توجه فعالیت امواج دلتا و تتا در ناحیه فرونتوتمپورال مغز است. علاوه بر این، بیماران مبتلا به اختلال OCD، اغلب در ناحیه سمت چپ پیشانی خود امواج آلفای کمتری را در حالت استراحت خواهند داشت. پزشک متخصص می‌تواند با بررسی فعالیت این گونه امواج، وجود وسواس را به طور دقیق تایید کرده و بر اساس آن، درمان را آغاز کند. ضمنا می توان اختلال های گسترده ای را مانند تشخیص اسکیزوفرنی با نقشه مغزی را نیز با این تکنیک شناسایی کرد.

البته برخی اختلالات روانی از جمله وسواس فکری، باعث تغییر در ساختار مغز نیز می‌شوند؛ برای مثال در نتیجه تحقیقات مشخص شد که کودکان مبتلا به OCD، تالاموس بزرگتری نسبت به کودکان سالم دارند! همچنین در بزرگسالان مبتلا به OCD، اندازه هیپوکامپ به طور متوسط کوچکتر است. معمولا برای بررسی این گونه تغییرات ساختاری، می‌توان از اسکن‌های مغزی مانند fMRI در کنار نقشه مغزی کمک گرفت. در ادامه این مطلب، توضیحات بیشتری درباره اهمیت نقشه مغزی وسواس و تاثیر آن بر روند تشخیص و درمان بیماران ارائه خواهیم داد.

طبق گزارش منتشرشده در ژورنال روان‌پزشکی بالینی آمریکا (American Journal of Clinical Psychiatry, 2022)، نقشه‌برداری مغزی با EEG می‌تواند الگوهای غیرطبیعی فعالیت مغز بیماران OCD را آشکار کند و به تشخیص زودهنگام کمک نماید.

چرا نقشه مغزی وسواس مفید است؟

هنگامی که فردی به نوع خاصی از مشکلات سلامت روان مبتلا می‌شود، خلق و خوی او تغییر می‌کند. از آنجا که خاصیت نوروپلاستیسیته موجود در مغز باعث تاثیر متقابل مغز و ذهن بر یکدیگر می‌شود، بنابراین به نظر می‌رسد ایجاد اختلال روانی نیز تا حد زیادی به عملکرد مغز مربوط باشد! امکان تحقیق این مساله با کمک آزمایش نقشه مغزی فراهم شده است.

برای مثال، در نقشه مغزی وسواس مشخص می‌شود که علت ایجاد اضطراب، ترس یا ناامیدی در فرد چیست؛ ضمن اینکه بیماران OCD اغلب تمرکز نداشته و در فعالیت‌های روزمره خود، با مشکل مواجه می‌گردند. اما پزشک متخصص با بررسی نقشه مغزی بیمار OCD، می‌تواند علت این اختلال را در عملکرد مغز و نحوه انتشار امواج مغزی جستجو کند!

این نکته را در نظر داشته باشید که اگر چه مشکلات سلامت روان، نواحی مختلفی از مغز را تحت تاثیر قرار می‌دهند، اما معمولا علائم آن‌ها در ظاهر یکسان هستند. برای مثال، اختلال ADHD و OCD از نظر علائم شناختی و رفتاری مشابهت دارند؛ ضمن این که هر دو نوع اختلال روانی باعث ایجاد مشکلات حافظه‌ای خواهند شد. اما در نقشه مغزی کودک بیش فعال، مدارهای فرونتواستریاتال فعالیتی کمتر از حد طبیعی دارند. در حالی که نقشه مغزی وسواس، این ناحیه را هایپراکتیو نشان می‌دهد! بنابراین یکی از مهم‌ترین مزایای نقشه مغزی، کاهش خطا در تشخیص اختلال روانی و روند درمان آن است. ^{International OCD Foundation}

چه تغییراتی در نقشه مغزی وسواس قابل مشاهده هستند؟

مهم‌ترین مشخصه بیماران مبتلا به اختلال وسواس فکری عملی، مضطرب بودن آن‌ها است. معمولا اضطراب، در اثر فعالیت بیش از حد در قشر قدامی پیش‌پیشانی مغز به وجود می‌آید و آرامش شخص را از او سلب می‌کند. در واقع، مغز دائما در حال پردازش و تجزیه و تحلیل خواهد بود و بیمار برای نجات از این شرایط، به رفتارهای وسواس گونه مانند شست و شو، پخت و پز و فعالیت‌هایی از این دست، پناه می‌آورد!

این وضعیت به انتشار بیش از حد امواج دلتا و تتا در ناحیه فرونتوتمپورال مغز وابسته است، که در نقشه مغزی وسواس می‌توان آن را مشاهده نمود. ^{How Disease and Medication Shape the Brain in OCD}

علاوه بر این، در برخی بیماران OCD، فعالیت امواج آلفا که به حالت استراحت مربوط هستند، در سمت چپ پیشانی کاهش می‌یابد. به همین دلیل معمولا این حالت را به عنوان یک شاخصه زیستی برای تشخیص OCD به حساب می‌آورند، که در نقشه مغزی قابل بررسی است.

بر اساس مطالعه‌ای در انجمن روان‌پزشکی اروپا (European Psychiatry Association, 2021)، تحلیل امواج مغزی نشان می‌دهد که اختلال در مدارهای قشر پیش‌پیشانی و عقده‌های قاعده‌ای، نقش مهمی در بروز علائم وسواس فکری دارد.

برای تشخیص وسواس، نقشه مغزی بهتر است یا آزمایش fMRI؟

برای تشخیص یک اختلال روانی لازم است پزشک متخصص، نتیجه چند آزمایش را بررسی کند. برای مثال آزمایش fMRI یکی از روش‌های پیشرفته است، که می‌تواند در تشخیص دقیق اختلال وسواس فکری عملی، به پزشک کمک کند. این آزمایش علاوه بر ثبت داده‌های مغزی، می‌تواند ساختار مغز را نیز بررسی کند.

در یک تحقیق مشخص شد که اختلال وسواس فکری عملی، در کودکانی که دارو مصرف نمی‌کنند، می‌تواند باعث بزرگتر شدن تالاموس شود. از سوی دیگر هیپوکامپ در بزرگسالان مبتلا به وسواس فکری، کوچکتر از حد استاندارد است! این موضوع در بیمارانی که از اختلال افسردگی نیز رنج می‌برند، مشهودتر خواهد بود. کوچک بودن هیپوکامپ مغز در اثر اسکیزوفرنی، اختلال دو قطبی، افسردگی اساسی و اختلال استرس پس از سانحه نیز دیده می‌شود. در چنین شرایطی، کمک گرفتن از نقشه مغزی وسواس می‌تواند به پیشگیری از خطا در تشخیص دقیق این اختلال کمک کند؛ ضمن این که میزان سعی و خطا در درمان انواع اختلالات روانی به حداقل می‌رسد.

به گفته محققان مجله علوم اعصاب بالینی (Journal of Clinical Neuroscience, 2020)، نقشه مغزی فرد وسواس فکری OCD می‌تواند علاوه بر تشخیص، در شناسایی اختلالات همراه مثل اضطراب و افسردگی نیز مفید باشد.

دقت کنید در بیماران OCD که دارو مصرف می‌کنند، ممکن است نتایج fMRI ابهام داشته باشند؛ در این وضعیت نیز بررسی نقشه مغزی، یک راه حل سازنده برای بررسی روند درمان بیماری خواهد بود.

آیا نقشه مغزی وسواس به درمان این اختلال کمک می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین کاربردهای نقشه مغزی، کنترل درمان در روش‌های نوروفیدبک و بیوفیدبک است. در واقع هنگامی که فرد تحت درمان وسواس با نوروفیدبک قرار می‌گیرد، باید تمریناتی را انجام دهد تا مغز فرایند خود تنظیمی را پشت سر گذارد؛ با این کار، فرکانس امواج مغزی به حد طبیعی خود نزدیک شده و خلق و خوی شخص بهبود یابد! ^{Potential QEEG Markers of Obsessive-Compulsive Disorder (OCD) and Their Implications for Neurofeedback}

برای این کار، پزشک متخصص ابتدا باید نقشه مغزی بیمار مبتلا به وسواس را بررسی کند، تا میزان انحراف عملکرد امواج مغزی از حالت طبیعی آن را تشخیص داده و بر اساس آن، درمان فرد را برنامه‌ریزی نماید.

علاوه بر این، برای بررسی روند درمان وسواس لازم است در بازه‌های زمانی مشخص، آزمایش نقشه مغزی انجام گیرد تا فعالیت امواج مغزی چک گردد. این کار به پزشک کمک می‌کند تا درباره میزان اثربخشی درمان نوروفیدبک، مصرف دارو و یا درمان‌های ترکیبی برای بیمار OCD، اطلاعات کافی را به دست آورد. ^{Is Neurofeedback an Effective Treatment for OCD?}

نحوه ثبت نقشه مغزی برای وسواس

روند تهیه نقشه مغزی برای همه اختلالات روانی یکسان است. در واقع، بیمار باید بر روی صندلی نشسته و یک کلاه متصل به چندین سنسور را بر روی سر بگذارد. هر یک از این حسگرها، داده‌های مغزی را از نواحی مختلف مغز دریافت کرده و به دستگاه ارسال خواهد کرد. در نهایت نرم افزار مخصوص، این داده‌ها را به صورت کمّی تحلیل کرده و نتایج را به کمک یک طیف رنگی نمایش می‌دهد.

با توجه به این که فرکانس امواج مغزی و حجم انتشار آن‌ها در هنگام خواب، بیداری، هوشیاری کامل، باز یا بسته بودن چشم‌ها و حالت‌های دیگر متفاوت هستند، بنابراین اپراتور یا پزشک، داده‌های مغزی را در حالت‌های مختلف ثبت می‌کند. برای نقشه مغزی وسواس، شخص باید در دو حالت یعنی با چشم باز و چشم بسته، مورد آزمایش قرار گیرد. ^{Obsessive Compulsive Disorder}

نحوه خواندن نقشه مغزی وسواس چگونه است؟

طیف رنگی که در نقشه مغزی وسواس و سایر اختلالات روانی به کار می‌رود، از آبی تیره تا قرمز تیره تغییر می‌کند. رنگ سبز نشان دهنده نرمال بودن فرکانس است؛ یعنی امواج با شدت و فرکانس صحیح در حال انتشار هستند. در حالی که امواج قرمز و آبی به ترتیب بیش فعالی فرکانس‌ها و فعالیت کمتر از مقدار استاندارد امواج را نشان می‌دهند!

هر چه فرکانس امواج مغزی نسبت به حالت طبیعی تفاوت بیشتری داشته باشد، رنگ قرمز یا آبی در نقشه مغزی پررنگ‌تر خواهد شد. پزشک متخصص با آگاهی کامل از تفاوت عملکرد مغز سالم و ناسالم در شرایط مختلف، می‌تواند تفاوت رنگ موجود در نقشه مغزی وسواس را بررسی کرده و شدت علائم را ارزیابی نماید! درمان وسواس فکری عملی باید فعالیت مغز را به سمتی ببرد که هر یک از امواج مغزی، در موقعیت مناسب به اندازه کافی منتشر گردند؛ یعنی طیف رنگ سبز در نقشه مغزی بیشتر شود.

بهترین مرکز درمانی برای نقشه مغزی وسواس

برای آن که بتوانید یک نقشه مغزی دقیق تهیه کرده و به پزشک خود ارائه دهید، می‌توانید به کلینیک زیما درمان مراجعه کنید. در این مرکز، به روزترین تجهیزات نوار مغزی و نقشه مغزی با بالاترین کیفیت، به کار گرفته می‌شوند؛ با این حال، قیمت نقشه مغزی وسواس در این مرکز نسبت به سایر مراکز درمانی، مناسب‌تر خواهد بود.

علاوه بر این، تیم پزشکی حاضر در کلینیک زیما درمان، برای تفسیر نتایج نقشه مغزی به شما کمک خواهند کرد. به این ترتیب، شما می‌توانید جهت انجام آزمایش QEEG و ارزیابی نتایج آن به مرکز زیما درمان مراجعه کرده و روند درمان خود را در این کلینیک پیگیری نمایید. پیش از مراجعه حضوری به این مرکز درمانی، نوبت خود را رزرو کنید.

در نهایت باید گفت استفاده از نقشه مغزی وسواس فکری راهی نوین برای ارتقای فرآیند تشخیص و درمان است. ترکیب این تکنیک با روش‌های دارویی و روان‌درمانی می‌تواند نتایج بهتری به همراه داشته باشد. بررسی نقشه مغزی فرد وسواس فکری OCD به پزشکان امکان می‌دهد که شدت بیماری و اختلالات همراه را شناسایی کنند. همچنین، تشخیص دقیق OCD با تحلیل امواج مغزی کمک می‌کند مسیر درمان برای بیماران روشن‌تر، سریع‌تر و شخصی‌سازی‌شده‌تر شود.