همه افراد در هر سنی میتوانند به وسواس فکری عملی یا OCD مبتلا شوند. تشخیص علائم وسواس در کودکان اهمیت زیادی دارد، چراکه بر اساس پژوهشها حدود ۱ تا ۳ درصد کودکان علائم وسواس کودکان را تجربه میکنند. این اختلال میتواند در رفتارهای روزمره مانند شستوشوی بیشازحد دستها یا نگرانیهای شدید بروز پیدا کند. شناخت زودهنگام و استفاده از درمان خانگی وسواس کودکان میتواند از شدت اختلال بکاهد.
به نقل از مجله روانپزشکی کودکان و نوجوانان بالینی سال 1995:
اختلال وسواس فکری-عملی در کودکان میتواند با نشانههایی متفاوت از بزرگسالان بروز کند و اغلب نیازمند تشخیص دقیق و درمان زودهنگام است.
شناخت انواع وسواس فکری در کودکان به والدین کمک میکند بهتر متوجه رفتارهای غیرعادی شوند؛ از جمله وسواس شستوشو، وسواس نظم یا ترس از بیماری. تحقیقات نشان میدهد مداخله بهموقع والدین میتواند تا ۴۰٪ روند بهبود را تسریع کند.
کودکان، شناختی از رفتارهای وسواسی و عجیب و غریب خود ندارند؛ آنها حتی نمیدانند که اعمالشان، نشان دهنده وسواس یا بیماری است. اما والدین، با آگاهی درباره نشانههای وسواس فکری در نوجوانان و کودکان، میتوانند رفتارهای آنها را تحت نظر بگیرند. البته تشخیص قطعی علائم وسواس فکری عملی در کودکان، تنها توسط یک پزشک متخصص اعصاب و روان امکانپذیر است.
در ادامه این مطلب، به جزییات مربوط به علائم وسواس در کودکان (و نوجوانان) میپردازیم.
علائم وسواس فکری در کودکان چیست؟
علائم وسواس در کودکان، معمولا شامل وسواس، اجبار یا هر دو است. در بسیاری از کودکان مبتلا به OCD، احساس خستگی کاملا مشهود است، و کودک تحت فشار به نظر میرسد. معمولا علت این مساله، رفتارهای اجباری مکرر است، که باعث خستگی روحی و جسمی او میشود.
لازم است به این نکته دقت کنید، که وسواسها و اجبارهای کودک در طول زمان، تغییر میکند. به همین دلیل، برای بررسی علائم وسواس در کودکان، باید به رفتارها و اجبارهای جدید وی نیز توجه نمود. در ادامه، به نشانههایی که میتوانند به وسواس در کودکان مربوط باشند، میپردازیم.
افکار وسواسی در کودکان
بخشی از علائم وسواس فکری در کودکان شامل موارد زیر هستند:
- تصاویر و افکار تکراری و ناخواسته که باعث ناراحتی کودک میشوند
- درگیری با کثیفیها، میکروبها و تلاش برای تمیز ماندن
- نگرانی در مورد خشونت و آسیبهای احتمالی
- اعتقاد به خرافات برای کنترل نتایج زندگی
- ترس از دست دادن کنترل خود
- عدم توانایی کافی برای تصمیمگیری
- نگرانیهای مربوط به کمالگرایی و بهترین بودن
- اعتقاد به اینکه اعتقادات مذهبی، از اتفاقات بد جلوگیری میکنند
نمونههایی از رفتارهای اجباری در کودکان مبتلا به OCD
تکرار و تاکید بر برخی رفتارها و افکار در کودکان، میتواند نشان دهنده ابتلا به وسواس فکری باشد. از جمله رفتارهای اجباری در کودکان، میتوان موارد زیر را نام برد:
- دائما به دنبال گرفتن تایید و اطمینان از والدین است
- تکرار شمارش در حین انجام یک کار
- چک کردن مواردی مانند بستهبندی یا قفل بودن در (بارها و بارها)
- تکرار چند باره کلمات
- حمام کردن، زیاد دوش گرفتن یا شستن بیش از حد دستها
- لمس یا ضربه به یک قسمت خانه با روش خاص
- ایجاد قوانین وسواس گونهای که باید حتما رعایت شوند
- صرف کردن زمان طولانی، برای انجام برخی کارها؛ مانند آماده شدن برای مدرسه
- انتخاب روالها و روتینهای سفت و سخت، در صبح و قبل از خواب
علائم وسواس فکری در نوجوانان
تشخیص نشانههای وسواس فکری در نوجوانان، نسبت به علائم وسواس در کودکان، دشوارتر است. زیرا معمولا، نوجوانان به دلیل حساسیتهای سنی، از ابتلا به بیماریهای روانی هراس دارند. به همین دلیل، ممکن است رفتارهای خاص و علائم خود را پنهان کرده، و یا کم اهمیت جلوه دهند. بنابراین، تنها یک متخصص اعصاب و روان مجرب و آگاه، میتواند این نشانهها را در نوجوانان تشخیص دهد.
وسواس در انجام تکالیف مدرسه
یکی از اولین علائم وسواس در کودکان و نوجوانان، مشکل در حین انجام تکالیف مدرسه است. برای مثال، معمولا نوجوانان مبتلا به وسواس فکری، برای رفع خطاهای خود، وسواس زیادی به خرج میدهند. همچنین، آنها دائما به دنبال دریافت اطمینان و تایید از سوی معلمان هستند. آهسته کار کردن در حین انجام تکالیف تحصیلی، به شیوهای وسواس گونه و برای افزایش دقت، میتواند از علائم OCD در نوجوانان باشد.
احساس نگرانی زیاد
نگرانی بیش از حد نیز یکی از علائم وسواس در کودکان و نوجوانان است؛ البته نگران بودن بیش از حد، ممکن است نشانه اختلالات اضطرابی هم به حساب آید. اما در نوجوانان مبتلا به وسواس، عمده نگرانیها درباره آلودگی به میکروبها، ابتلا به بیماریهای خاص یا مرگ خواهند بود. این گونه افراد، عموما با افکاری مانند خشونت، مرگ، بیماری یا اعمال جنسی، درگیر هستند، که باید حتما علت آنها را پیگیری نمایند.
بسیاری از نوجوانان، افکار وسواسی خود را به کمک رفتارهای اجباری یا اعتقادی، سرکوب میکنند. این مشخصه، عمدتا در نوجوانانی به چشم میخورد، که تمایلی به بازگو کردن احساسات و افکار خود ندارند.
سایر نشانههای وسواس فکری در نوجوانان
سایر علائم متفرقهای که نشان میدهند نوجوان شما، به وسواس فکری مبتلا است، شامل موارد زیر هستند:
- تکرار شمارش اشیا
- قرار دادن اشیا و وسایل در یک نظم خاص
- چک کردن مکرر رخدادها و وظایف یا اموری مانند قفل کردن در
- شستن و تمیز کردن بیش از حد دستها
وجود چند مورد از علائم یاد شده، میتواند ابتلا به OCD در نوجوانان را تایید کند. رفتارهای اجباری در طول روز، کیفیت زندگی نوجوانان را کاهش داده، و با عملکرد عادی روزانه آنها تداخل خواهد داشت. بنابراین، لازم است برای از بین بردن احساس ناراحتی ناشی از علائم وسواس در کودکان و نوجوانان، حتما به یک کلینیک اعصاب و روان خوب مراجعه کنید.
درمان وسواس فکری کودکان چگونه انجام میگیرد؟
پس از تشخیص علائم وسواس در کودکان، پزشک متخصص باید بهترین برنامه درمانی را برای وی در نظر بگیرد. در عمده موارد، ترکیب دارو درمانی و مشاوره (درمان با گفتار)، میتواند به بهبود وسواس فکری در کودکان کمک کند. همچنین، اغلب متخصصان اعصاب و روان، در درمان علائم وسواس فکری در کودکان و نوجوانان، از حمایت خانواده نیز کمک میگیرند. در ادامه، به جزئیات هر یک از روشهای درمانی یاد شده برای رفع علائم وسواس در کودکان، میپردازیم.
درمان وسواس در کودکان با مشاوره درمانی
همواره بخشی از درمان اختلالات و بیماریهای روانی، به صورت جلسات تراپی و گفتگو خواهد بود. درباره درمان علائم وسواس در کودکان نیز، روان درمانی لازم است. پزشک متخصص در جلسات درمانی، به کودک آموزش میدهد تا به شکلی مفیدتر فکر کند؛ این کار به مرور باعث میشود تا رفتارهای اجباری کودک و نوجوان، کمتر شوند. روشهایی که برای روان درمانی کودکان مبتلا به OCD به کار میروند، شامل موارد زیر هستند:
- درمان شناختی رفتاری (CBT)؛ این روش به کودک کمک میکند تا الگوهای رفتاری منفی خود را بشناسد، و پس از آن برای تغییر آنها تلاش کند. در نهایت، رفتارهای وسواس گونه و اجباری کودک نیز کمرنگتر خواهند شد.
- روش پیشگیری از مواجهه و پاسخ (ERP)؛ با این روش، کودک در معرض محرکهای مختلف قرار میگیرد، و روش جلوگیری از رفتار اجباری را میآموزد. برای مثال، دست زدن به یک اسباب بازی کثیف، در یک محیط امن را تجربه میکند؛ او باید از حرکت اجباری مانند شستن دستها، خودداری نماید.
درمان دارویی وسواس در کودکان
گاهی برای کاهش علائم وسواس در کودکان و بهبود آنها، باید از دارو استفاده شود. عمده داروهایی که با این هدف، توسط روانپزشک تجویز میگردند، شامل مهار کنندههای باز جذب سروتونین (SSRIها) و مهار کنندههای انتخابی باز جذب سروتونین (SNRIها) هستند. بیشترین تاثیر این داروها، بر کاهش علائم وسواس در کودکان و افکار مضطرب آنها است. اثربخشی این داروها، حدود ۸ تا ۱۲ هفته زمان نیاز دارد.
بهترین دارو برای وسواس کودکان
انتخاب دارو برای بهبود علائم وسواس در کودکان، به عهده پزشک متخصص اعصاب و روان است. با این حال، برخی از داروها برای درمان اضطرابها و وسواس در کودکان رایجتر هستند. بهترین دارو برای وسواس کودکان، که توسط اکثر روانپزشکان و متخصصان تجویز میشوند، شامل موارد زیر هستند:
- زولافت (سرترالین)
- پروزاک (فلوکستین)
- لووکس (فلووکسامین)
این داروها، زیر نظر سازمان غذا و دارو ایالات متحده آمریکا، برای بهبود کودکان و نوجوانان مبتلا به OCD، تایید میشوند. با این حال، ممنوعیتهایی نیز از طریق این سازمان، برای استفاده از داروهای ضد افسردگی، مانند SSRIها صادر شده است. زیرا کودکان و نوجوانانی که برای درمان افسردگی اساسی، از داروهای ضد افسردگی استفاده میکنند، ممکن است در معرض افکار خودکشی قرار گیرند. بنابراین، وظیفه کنترل مصرف دارو، و انتخاب بهترین دوز برای درمان علائم وسواس در کودکان و نوجوانان، به عهده پزشک متخصص خواهد بود.
نقش حمایت خانواده در درمان علائم وسواس
اگر یک کودک در خانواده، به اختلال OCD مبتلا شود، تقریبا تمام خانواده، تحت تاثیر این مشکل قرار میگیرند. از این رو، معمولا پزشک متخصص از والدین میخواهد، تا در جلسات درمانی فرزند خود شرکت کنند. این کار به آنها کمک میکند، تا وسواسها و اجبارهای کودک خود را بهتر شناخته و درک نمایند. همچنین، ارتباط با متخصصان رفتارشناسی، باعث میشود تا والدین و مراقبین کودک، محرکهای او را تشخیص داده، و چگونگی برخورد و واکنش به رفتارهای کودک را یاد بگیرند.
درمان خانگی وسواس فکری کودکان
خانواده و والدین میتوانند در کنترل علائم وسواس در کودکان، نقش موثری داشته باشند. بخش مهمی از وظایف والدین، برای درمان کودک مبتلا به OCD، به درمان خانگی این اختلال مربوط است. در واقع، انجام برخی اقدامات در خانه، میتواند به درمان علائم وسواس در کودکان کمک کند. در ادامه، به برخی از روشهای درمان خانگی وسواس فکری کودکان، اشاره میکنیم.
محدودیت تعیین کنید
شما باید برای کودکتان محدودیت تعریف کنید؛ با اینکه دیدن فرزندتان، در حالت کاملا بیقرار و پریشان دشوار است، اما تعیین این محدودیتها، درمان OCD کودک شما را سادهتر میسازد. برای مثال، ممکن است، فرزندتان به شما بگوید که باید قبل از ورود به اتاق او، لباسهای خود را تعویض کنید. در این صورت، شما باید یک پاسخ منفی مناسب به او بدهید. برای مثال، بهتر است به او بگویید: «این وسواس شماست، و من قرار نیست برای ورود به اتاق تو، لباس خودم را عوض کنم».
تکرار این گونه رفتارها و محدودیتها، کودک را تا حد فروپاشی پیش میبرد؛ اما ثابت قدم ماندن والدین در این محدودیتها، با گذشت زمان، اضطراب و علائم وسواس در کودکان را کمتر میکند.
در مقابل OCD فرزند خود محکم باشید
شما باید به کودک خود بفهمانید، که اجازه نمیدهید رفتارهای وسواس گونه و اجباری خود را دنبال کند. در اصل، باید او را متوجه این موضوع کنید، که نباید OCD به زندگی او حکومت کند. البته باید همواره به کودک خود یادآوری و گوشزد کنید، که هدف از این رفتارها، آزار و اذیت یا تنبیه او نیست؛ بلکه شما تلاش میکنید، تا اجازه ندهید وسواس فکری عملی او، زندگی کودک دلبندتان و خانواده را تحت تاثیر قرار دهد.
عبارت محکم بودن به این معناست، که به هیچ عنوان از قواعد خود پا پس نکشید. برای مثال، اگر به آنها بگویید که پس از ۱۰ دقیقه شیر آب را میبندید، دقیقا باید راس ۱۰ دقیقه، این کار را انجام دهید؛ پس باید با کودک خود شفاف باشید و قاطعانه برخورد کنید.
به سایر مراقبان کودک خود نیز، آموزشهای لازم را بدهید
رویکرد مبارزه با علائم وسواس در کودکان، باید توسط همه اطرافیان او اجرا شود. بنابراین، والدین باید سایر مراقبین کودک را نیز درباره این مساله، آگاه سازند. در غیر این صورت، کودک مبتلا به اختلال OCD، مضطربتر، ناامن و گیج خواهد شد.
ممکن است کودک شما، عادت به تکرار کار خاصی داشته باشد. در این صورت، شما میتوانید به او اجازه دهید که تنها سه بار، آن کار خاص را تکرار نماید. این مساله، باید از سوی همه اعضای خانواده و مراقبان فرزندتان رعایت گردد. در صورتی که، یکی از اعضای خانواده یا مراقبان، نسبت به دیگران برخورد نرمتری با کودک داشته باشد، قطعا باعث گیج شدن او شده، و بیاعتمادی فرزندتان را تحریک میکند! این گونه ناهماهنگیها و دوگانگیها، نه تنها به درمان علائم وسواس در کودکان کمک نمیکند، بلکه باعث تشدید آنها نیز میشود.
به تلاشهای فرزندتان برای درمان OCD پاداش دهید
درمان و مقابله با علائم وسواس در کودکان، یک چالش بزرگ است؛ مخصوصا زمانی که این بیماری شدید باشد. بنابراین، لازم است در هر مرحله، کودک خود را تشویق و تحسین کنید. این کار انگیزه ادامه درمان را در کودکتان تقویت میکند؛ ضمن اینکه، او همواره تلاش میکند تا وسواس و رفتارهای اجباری خود را کنترل نماید.Obsessive-Compulsive Disorder (OCD) in Children
برای تشویق فرزندتان، میتوانید از عبارتهای «من به تلاش تو افتخار میکنم؛ تو کار بزرگی در مقابله با وسواس خود انجام دادی»، استفاده کنید. البته، به هیچ عنوان نباید تشویق و تحسین او، اغراقآمیز و بیش از حد باشد؛ چون در این صورت، ارزش خود را از دست خواهد داد. برای تشویق فرزند خود میتوانید از روشهای زیر نیز کمک بگیرید:
- انجام بازی مورد علاقه
- حق انتخاب به فرزندتان برای یک فعالیت خاص
- به فرزندتان حق انتخاب یک فیلم برای خانواده را بدهید
- به او اجازه بدهید که برای مدت زمان مشخصی، بازی الکترونیک انجام دهد
در برخورد خود با کودکتان، OCD او را در نظر نگیرید
والدین نباید با علائم وسواس در کودکان خود، سازگاری نشان دهند. به این معنا که اگر قرار است کار خاصی را انجام دهید، و کودک شما به دلیل وسواس با آن مخالف است، نباید انجام آن کار را کنسل کنید. حتی اگر میتوانید آن را تکرار نمایید، تا کودکتان به انجام آن عادت کند. دقت کنید که درمان اختلال وسواس در کودک، نسبت به ناراحت شدن او، ارجحیت دارد. از مهمترین موقعیتهایی که شما میتوانید این تحکم و پافشاری را نشان دهید، میتوان موارد زیر را بیان کرد:
- اگر فرزندتان از شما میخواهد که قبل از ورود به اتاق او لباستان را عوض کنید، این کار را انجام ندهید.
- به جای یک بار بوسیدن، او را ۱۰ بار ببوسید.
- لوازم ضروری، مانند کارد و چنگال را خودتان از کشو خارج کرده و به کودک بدهید.
- نیازی به شستن ظروف کودک به صورت جداگانه، یا استفاده از حوله ظرفی جداگانه، نیست.
- اجازه ندهید قبل از نشستن روی مبل یا صندلی، آن را پاک کند.
- به کودک خود اجازه ندهید از صابونهای مختلف، استفاده کند.
- کودک باید از دستشویی استفاده کند، که همه اعضای خانواده در آن رفت و آمد دارند.
| روش درمانی | توضیحات | نمونه/جزئیات مهم |
|---|---|---|
| مشاوره درمانی (رواندرمانی) | جلسات گفتوگو با متخصص برای آموزش تفکر سالمتر و کاهش رفتارهای اجباری | – درمان شناختی رفتاری (CBT): شناسایی و تغییر الگوهای منفی – روش مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP): مواجهه کنترلشده با محرکها |
| درمان دارویی | تجویز داروهای روانپزشکی برای کاهش علائم وسواس و اضطراب کودک | – SSRIها و SNRIها (۸ تا ۱۲ هفته تا اثربخشی) – داروهای رایج: زولافت (سرترالین)، پروزاک (فلوکستین)، لووکس (فلووکسامین) |
| انتخاب بهترین دارو | بسته به شرایط کودک و تشخیص روانپزشک متفاوت است؛ داروها تحت نظارت FDA تأیید شدهاند | ⚠️ هشدار: مصرف برخی داروهای ضدافسردگی در کودکان میتواند خطر افکار خودکشی را افزایش دهد؛ کنترل توسط پزشک ضروری است |
| حمایت خانواده | والدین در جلسات درمانی حضور دارند و یاد میگیرند محرکها و واکنش مناسب را بشناسند | – درک بهتر اجبارهای کودک – آموزش واکنش درست به وسواس کودک |
| درمان خانگی وسواس فکری کودکان | نقش والدین در مدیریت OCD بسیار پررنگ است؛ شامل تعیین محدودیت و پافشاری بر قواعد | – تعیین محدودیتها و مقاومت در برابر اجبار کودک – هماهنگی همه اعضای خانواده در برخورد با کودک – پاداش دادن به تلاشهای کودک (مثلاً اجازه بازی یا انتخاب فیلم) – جلوگیری از سازگاری با وسواس کودک (مثل شستن جداگانه ظروف یا استفاده از صابونهای خاص) |
به نقل از مجله روانشناسی بالینی کودک و نوجوان سال 2002:
درمانهای خانگی و مشارکت والدین نقش مهمی در کاهش علائم وسواس کودکان ایفا میکنند و میتوانند مکملی ارزشمند برای مداخلات حرفهای باشند.
آیا درمان وسواس با rTMS برای کودکان مجاز است؟
درمان وسواس فکری عملی با آر تی ام اس، یکی از روشهای موثر است، که در مدت زمان کوتاه، علائم وسواس را بهبود میبخشد. حال سوال این است، که آیا امکان رفع علائم وسواس در کودکان و نوجوانان با rTMS وجود دارد؟ در پاسخ باید گفت، تنها برای نوجوانان بالای 14 سال، میتوان از این روش استفاده نمود؛ اتفاقا درمان وسواس با آر تی ام اس، باعث میشود تا نیاز بیمار به دارو، تا حد زیادی از بین برود.
همچنین، عوارض این روش درمانی، عملا صفر بوده و آسیبی برای بیمار در پی ندارد. درمان با تحریک مغناطیسی فراجمجمهای مغز، یک روش غیر تهاجمی و بدون نیاز به بیهوشی است. به همین دلیل، نوجوانان (نه کودکان زیر 14 سال) بدون هیچ گونه حس ناراحت کنندهای، میتواند از نتایج آن بهرهمند گردد.
برای تشخیص علائم وسواس در کودکان به کجا مراجعه کنیم؟
انتخاب یک متخصص اعصاب و روان آگاه و مجرب، گام اول برای درمان علائم وسواس در کودکان و نوجوانان است؛ زیرا تشخیص علائم وسواس فکری در کودکان و نوجوانان، فرایند پیچیدهای است. به همین دلیل، تجربه پزشک متخصص، نقش تعیین کنندهای در این موضوع دارد.
بر اساس نظر بسیاری از والدین و بیماران، کلینیک تخصصی زیما درمان یکی از بهترین مراکز برای بررسی علائم وسواس در کودکان است. ضمن این که، خدمات مرتبط با شناسایی علائم وسواس کودکان و ارائهی راهکارهای درمان خانگی وسواس کودکان در این مرکز با بالاترین کیفیت ارائه میگردد. جهت اطلاع از خدمات درمانی مرکز تخصصی اعصاب و روان زیما درمان در تهران، میتوانید با کارشناسان این مرکز در ارتباط باشید.
