ضرورت کارکردی وجود استرس و اضطراب در انسان چیست؟

همه ما درباره اثرات مخرب استرس و اضطراب، اطلاعات زیادی داریم و می‌دانیم که این مشکل روانی، می‌تواند علاوه بر ذهن، به جسم نیز آسیب برساند؛ با این حال، نمی‌توان منکر اثرات مثبت استرس و اضطراب بر زندگی افراد شد! در واقع، ضرورت کارکردی وجود استرس و اضطراب در موقعیت‌های مختلف زندگی، می‌تواند منجر به واکنش دفاعی یا قرار گرفتن در مسیر پیشرفت گردد. به معنای دیگر، وجود این حالت به نظر آزاردهنده، در بسیاری از موارد، می‌تواند عامل سالم‌تر شدن، قوی‌تر شدن و باهوش‌تر شدن افراد باشد. مطالعه‌ای در دانشگاه Yale (2018) درباره اثرات مثبت استرس و اضطراب نشان داد که افرادی که سطح متوسطی از اضطراب دارند، 25٪ سریع‌تر از دیگران در حل مسائل عمل می‌کنند.

برای مثال، هنگامی که در یک موقعیت خطرناک قرار می‌گیریم، وجود استرس کمک می‌کند تا به دنبال یک راه فرار باشیم؛ از طرفی، گاهی تماشای پیشرفت و موفقیت دیگران، نوعی انگزایتی در ما ایجاد می‌کند که می‌تواند ناشی از پیشرفت نکردن باشد. در چنین مواردی، انگزایتی می‌تواند یک عامل محرک برای انجام فعالیت‌های نو و کسب موفقیت‌های بزرگتر باشد.

به این ترتیب، درک اثرات مثبت استرس و اضطراب، نشان می‌دهد که این حالت، همیشه بد نیست؛ مگر آنکه وجود آن باعث به هم ریختگی خلق و خو شده و فعالیت‌های روزمره را مختل سازد. در این رابطه پیشنهاد میکنیم که تعریف اضطراب از نظر روانشناسان رو مطالعه بفرمایین تا درک بهتری از این موضوع داشته باشین، که چه زمانی استرس یک اختلال به حساب می آید؟

به نقل از انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) در سال 2022:

مقدار متعادل استرس می‌تواند عملکرد شناختی را بهبود بخشد و به افراد در مدیریت بهتر چالش‌ها کمک کند.

اثرات مثبت استرس و اضطراب در مقابل اثرات منفی آن

بسیاری از افراد، به دلیل شناخت نادرست از انگزایتی، همواره آن را یک اختلال می‌دانند؛ اما در حقیقت انگزایتی در همه موقعیت‌ها یکسان نبوده، و می‌تواند اثرات مفید نیز داشته باشد! مسلما هنگامی که در یک موقعیت استرس‌زا قرار می‌گیرید، و به شدت تحت فشار هستید، نمی‌توانید دید مثبتی نسبت به این معضل داشته باشید. اما بد نیست بدانید که گاهی اثرات مثبت استرس و اضطراب، می‌توانند افراد را در مسیری کارآمدتر یا موفقیت آمیزتر قرار دهند.

البته این به آن معنا نیست که هر چه زندگی پر استرس‌تر باشد، موفقیت بیشتر است؛ در واقع، انگزایتی زمانی بد است که بتواند افکار فرد و خلق و خوی او را، به شدت تحت تاثیر قرار داده، و اثرات منفی بر بدن و ذهن او بگذارد. برای مثال، اختلال روانی اضطراب باعث احساس خستگی شدید، ابتلا به بیماری‌های فشار خون و بیماری‌های قلبی خواهد شد. همچنین، در موارد حاد ممکن است به اختلالات روانی جدی، مانند افسردگی منجر گردد.

دوزهای کمی از انگزایتی به شما کمک می‌کنند تا واکنش‌های فیزیولوژیکی ذاتی، مانند مبارزه یا فرار را از خود نشان دهید. هنگامی که شما بتوانید در اثر وجود تنش‌های معمولی، روش‌های دفاع از خود را به کار ببرید، بهزیستی شما بهبود پیدا می‌کند. به این ترتیب، پیش از آنکه انگزایتی را یک عامل مزاحم یا یک بیماری بدانید، بد نیست درباره اثرات مثبت این اختلال، آگاهی خود را افزایش دهید.

بر اساس تحقیق منتشر شده در Frontiers in Psychology (2021)، استرس مثبت (Eustress) می‌تواند تا 15٪ بهره‌وری کاری افراد را افزایش دهد.

اثرات مثبت استرس و اضطراب بهبود عملکرد شناختی فرد

در صورتی که در موقعیت‌های معمول، دچار استرس با سطح متوسط بشوید، عملکرد مغز شما تقویت می‌شود. در واقع، ایجاد فشار ذهنی و عصبی بودن، تاثیر بسزایی بر بهبود عملکرد مغز انسان دارد. علت این موضوع، آن است که دوزهای متوسطی از اضطراب، کمک می‌کنند تا نورون‌های مغزی، ارتباط بیشتری با یکدیگر داشته، و در نهایت، قوه حافظه و دامنه توجه تقویت گردد. این مساله، در طولانی مدت، به افزایش بهره‌وری انسان کمک خواهد کرد.

نتیجه تحقیقات علمی درباره استرس خوب

تحقیقات تجربی در دانشگاه برکلی نشان دادند که اگر موش‌ها، در رویدادهای استرس‌زای موقتی و کوتاه مدت، قرار گیرند، سلول‌های بنیادی مغز آن‌ها به سلول‌های عصبی جدید، تکثیر می‌گردند! در نتیجه این مساله، باعث می‌شود پس از دو هفته، عملکرد ذهنی آن‌ها افزایش پیدا کند.^{Stress Management}

نتیجه این تحقیق می‌تواند به این سوال پاسخ دهد، که چرا بسیاری از افراد، هنگام مواجهه با شرایط پراضطراب، بهتر کار می‌کنند؟ برای مثال، ممکن است برخی از افراد، تکالیف لحظه آخری را با کیفیت بهتری انجام دهند؛ بدون آنکه متوجه آن باشند.

برای درک اثرات مثبت استرس و اضطراب، می‌توانید فعالیت‌های خود را در روزهای پرکار و پر اضطرابی که پشت سر می‌گذارید، ارزیابی نمایید. قطعا متوجه خواهید شد که بهره‌وری شما در روزهای پر اضطراب، بیشتر از روزهایی است که آرام‌تر بوده یا وظایف کمتری داشته‌اید.

اثرات مثبت استرس و اضطراب در درمان سرماخوردگی

شاید برایتان جالب باشد که واکنش جنگ یا گریز، که در اثر استرس و اضطراب به وجود می‌آیند، برای محافظت از شما است. تحقیقات نشان می‌دهند که دوزهای پایین هورمون استرس، بدن انسان را در برابر ابتلا به انواع عفونت مقاوم می‌سازند! در واقع، مقدار متوسطی از انگزایتی، باعث تولید ماده شیمیایی تحت عنوان اینترلوکین می‌شود، که سیستم ایمنی بدن را تقویت کرده، و جسم انسان را در برابر ابتلا به بیماری‌ها مقاوم‌تر می‌کند. این در حالی است، که اختلال روانی اضطراب، سطح ایمنی بدن را کاهش می‌دهد و فرد را در معرض خطر ابتلا به التهاب، قرار خواهند داد.

این توضیحات به شما کمک می‌کنند تا اثرات مثبت استرس و اضطراب را بهتر درک کنید؛ بنابراین، اگر در موقعیتی قرار گرفتید، که انگزایتی شما بالا گرفت، حتما مزایای آن را در نظر بگیرید. برای فصل سرد که احتمال ابتلا به سرماخوردگی در شما زیاد می‌شود، قطعا وجود استرس خوب، یک داروی موثر برای مقابله با سرماخوردگی خواهد بود.

اثرات مثبت استرس و اضطراب در تربیت افراد

همه ما از قرار گرفتن در موقعیت‌های استرس‌زا، دوری می‌کنیم؛ زیرا این گونه رویدادها، باعث تسخیر ذهن شده و قدرت تصمیم‌گیری یا فکر کردن صحیح را از ما سلب می‌کند؛ حتی اگر تنها برای چند ساعت رخ دهد. با این حال، سروکار داشتن با چنین موقعیت‌هایی، به ما کمک می‌کند تا به فرد قوی‌تری تبدیل شده، و در موقعیت‌های مشابه، با تجربه بهتری عمل کنیم.

در حالت کلی، عبور از یک مشکل یا موقعیت همراه با اضطراب، و تاب آوردن در برابر اتفاقات منفی، دشوار است؛ مخصوصا اگر موقعیتی را تجربه کنیم که برای اولین بار با آن روبرو می‌شویم. زیرا عدم وجود تجربه کافی، اجازه نمی‌دهد تصمیم‌گیری صحیحی داشته باشیم. با این حال، تکرار این گونه موقعیت‌ها، به ما آموزش می‌دهد تا با حوادث مشابه در آینده، برخورد و مقابله بهتری داشته باشیم. به این ترتیب، به عنوان یکی از مهم‌ترین اثرات مثبت استرس و اضطراب، می‌توان به قوی شدن انسان اشاره کرد.

اثرات مثبت استرس و اضطراب در رشد کودک

ابتلا به افسردگی و اضطراب شدید در دوران بارداری، می‌تواند خطراتی مانند زایمان زودرس یا تولد نوزادان کم وزن را تشدید کند. از این رو، مادران باردار باید همواره سبک زندگی خود را به گونه‌ای اصلاح کنند، تا سالم مانده و اضطراب در دوران بارداری را به حداقل برسانند. با این حال، برخلاف انگزایتی مزمن، سطوح متوسطی از انگزایتی در دوران بارداری، نه تنها به کودک آسیبی نمی‌رساند، بلکه او را قوی‌تر می‌کند!

یک تحقیق در سال ۲۰۰۶ بر روی ۱۳۷ زن انجام گرفت، که اثرات مثبت استرس و اضطراب را بر رشد کودکان نشان می‌داد. در واقع نتایج این تحقیق نشان داد، زنانی که در دوران بارداری، استرس‌های خفیف تا متوسط را تجربه می‌کنند، مهارت‌های کودک آن‌ها در دو سال اول زندگی، رشد پیشرفته‌تری نسبت کودکانی دارند که از مادران بدون تنش و آرام متولد شده‌اند.

البته بر این مساله تاکید داریم که برای بهره‌مندی از اثرات مثبت استرس و اضطراب، نباید مادر را به ناچار در موقعیت‌های پر اضطراب قرار دهید! اما اگر به صورت ناخواسته در چنین موقعیت‌هایی قرار گرفتید، جای نگرانی نبوده و می‌توانید از اثرات مثبت آن بهره‌مند شوید.^{Positive emotion styles linked to the common cold}

مثال‌هایی از استرس خوب

بر اساس نظر انجمن روانشناسی آمریکا، «پاسخ استرس مثبت، شامل سطوح بهینه تحریک است». در معنای دیگر، اضطراب مثبت عموما در اثر انجام کاری سخت، اما لذت بخش، به وجود می‌آید. در چند مثال کوتاه، می‌توان به اثرات مثبت استرس و اضطراب اشاره کرد:

• تشکیل خانواده
• شروع دوره بازنشستگی
• آماده شدن برای یک موقعیت شغلی جدید
• درگیری در یک رویداد ورزشی

به نقل از مجله Nature Reviews Neuroscience سال 2020:

اضطراب در سطوح پایین می‌تواند به‌عنوان یک سیستم هشدار عمل کند و فرد را برای واکنش سریع‌تر در موقعیت‌های تهدیدآمیز آماده سازد.

لازم است اشاره کنیم که وجود انگزایتی و اضطراب مزمن، لزوما به معنای رسیدن به نتایج بهتر نیست؛ اما بر اساس نظر APA، هنگامی که مقدار انگزایتی در ذهن فرد به حد متوسط می‌رسد، عملکرد ذهن و جسم او را بهبود می‌بخشد. اگرچه اضطراب مزمن می‌تواند به عنوان یک اختلال روانی محسوب شود، اما دوزهای متوسطی از آن، باعث قوی‌تر شدن و حتی موفقیت بیشتر خواهند شد. برای درک بهتر اثرات مثبت استرس و اضطراب، تنها باید فرق بین استرس خوب و استرس بد را بدانیم.

هرگاه وجود انگزایتی و ضرورت کارکردی وجود استرس و اضطراب، در ایجاد انگیزه و قدرت برای رسیدن به هدف‌ها و آرزوهای شما موثر باشد، قطعا از نوع انگزایتی خوب و اثرات مثبت استرس و اضطراب خواهد بود. اما اگر احساس می‌کنید که علائم اضطراب مزمن در شما وجود دارند، به طوری که فعالیت‌های روزمره شما مختل می‌گردند، حتما باید به یک متخصص اعصاب و روان مراجعه کنید و سریعا برای درمان استرس و اضطراب اقدام کنید.