بررسی نوار مغز و اضطراب: تشخیص بیماری اضطراب با نوار مغز

تشخیص بیماری اضطراب با نوار مغز موضوعی است که بسیاری از بیماران درباره آن پرسش دارند. در پژوهش‌های اخیر نشان داده شده که حدود ۳۱٪ افراد در طول زندگی خود دچار اختلالات اضطرابی می‌شوند. پرسش اصلی این است که آیا نوار مغز و اضطراب می‌توانند رابطه‌ای قابل اندازه‌گیری داشته باشند یا نه. در واقع تشخیص اضطراب با نوار مغز هنوز محل بحث است، چون اختلالات روانی مانند افسردگی و استرس اغلب پیچیده‌تر از صرفاً تغییرات الکتریکی مغز هستند و نمی‌توان تنها با تکیه بر بررسی نوار مغز و اضطراب به تشخیص قطعی رسید.

به نقل از مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH):
تشخیص اختلال اضطراب فراگیر بر اساس ارزیابی علائم، مدت‌زمان وجود نگرانی و تأثیر آن بر زندگی فرد انجام می‌شود.

برای درک بهتر موضوع، باید تفاوت افسردگی و اضطراب را هم در نظر گرفت. بسیاری از بیماران این دو را یکی می‌دانند، اما در واقع علائم و نشانه‌های آن‌ها با هم متفاوت است. به عنوان مثال، افسردگی بیشتر با احساس بی‌انگیزگی، خستگی و ناامیدی همراه است، در حالی که اضطراب با نگرانی مداوم و تنش بدنی شناخته می‌شود. همین تفاوت‌ها باعث می‌شود تفسیر نوار مغز و اضطراب نیازمند مطالعات علمی بیشتری باشد؛ چرا که الگوهای عصبی در این دو وضعیت ممکن است همپوشانی داشته باشند.

تحقیقات زیادی در این زمینه انجام شده‌اند، که نشان می‌دهند تصویربرداری‌های مغزی، هر چند در تشخیص بیماری‌های عصبی بسیار خوب عمل می‌کنند، اما توانایی کافی برای تشخیص بیماری‌های روانی، مانند افسردگی را ندارند! با این حال، پزشک متخصص معمولا برای رد سایر شرایط پزشکی، از نوار مغز و اضطراب به عنوان ابزاری در کنار سایر روش‌های تشخیصی کمک می‌گیرد تا احتمال بیماری‌های زمینه‌ای را بررسی کند.

نحوه تهیه نوار مغز یا الکتروانسفالوگرافی

نوار مغز؛ عبارت است از ضبط فعالیت الکتریکی مغز در طول زمان، از طریق الکترودهایی که به طور مستقیم، بر روی پوست سر نصب می‌شوند. مطالعه علمی رابطه نوار مغز و اضطراب نیز بر همین بستر استوار است. معمولا در حین تهیه نوار مغز، لازم است برخی پارامترها و معیارهای فیزیولوژیک، مانند تنفس، انقباض عضلانی و اشباع اکسیژن نیز در نظر گرفته شوند. تمامی بیماری‌های مرتبط با مغز، از جمله صرع، ضایعات مغزی، آنوریسم‌ها و آلزایمر، از طریق تهیه نوار مغز قابل شناسایی هستند.

تشخیص اضطراب با نوار مغز

درباره تشخیص بیماری‌های روانی با نوار مغز، هنوز نمی‌توان به طور دقیق صحبت کرد؛ اما در صورتی که بیماری روانی منجر به تغییر در ساختار مغز گردد،  ممکن است بتوان از طریق بررسی نوار مغز، وجود آن را تشخیص داد. به عنوان مثال، با این که برای تشخیص اضطراب با نوار مغز، هنوز ابهامات زیادی وجود دارد؛ اما تغییراتی که در آمیگدال به وجود می‌آیند، ممکن است در تشخیص اختلالات اضطرابی، کمک‌کننده باشند! در واقع بررسی نوار مغز و اضطراب می‌تواند به متخصصین کمک کند تا تغییرات سیگنالی را بهتر درک کنند.

نقشه‌برداری رنگی مغز (qEEG)؛ بیومارکرهای امواج مغزی در افراد مضطرب

اگرچه نوار مغز سنتی خطوط و امواج ساده‌ای را روی کاغذ ثبت می‌کند، اما امروزه در کلینیک‌های پیشرفته از نوار مغز کمّی (qEEG) یا نقشه‌برداری رنگی مغز استفاده می‌شود. این فناوری با پردازش‌های ریاضی و مقایسه داده‌های بیمار با بانک اطلاعاتی افراد سالم هم‌سن، الگوهای نامتقارن فرکانسی را آشکار می‌سازد. در مبتلایان به اختلالات اضطرابی فراگیر (GAD) و فوبیا، بررسی‌های نوار مغز و اضطراب معمولاً افزایش غیرطبیعی و بیش‌فعالی در دامنه امواج بتا و هایپربتا (امواج فرکانس بالا) و کاهش امواج آلفا (امواج آرامش و ریلکسیشن) در نواحی پیشانی و گیجگاهی مغز مشاهده می‌شود.

یکی دیگر از بیومارکرهای مهم اضطراب در qEEG، پدیده‌ای تحت عنوان «عدم تقارن پیشانی» (Frontal Asymmetry) است. بررسی‌ها نشان می‌دهند که فعالیت نسبی بیشتر کورتکس پیش‌پیشانی راست در مقایسه با سمت چپ، مستقیماً با سیستم اجتناب رفتاری، ترس و نشخوار فکری در ارتباط است. اگرچه این داده‌ها به تنهایی برچسب تشخیصی قطعی ایجاد نمی‌کنند، اما در حوزه نوار مغز و اضطراب، تصویر کمّی دقیقی از وضعیت فیزیولوژیک سیستم اعصاب برای هدایت مداخلات درمانی در اختیار متخصص قرار می‌دهند.

به نقل از برنامه پژوهشی اختلالات اضطرابی مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH):
پژوهش‌های مربوط به اختلالات اضطرابی در حال بررسی نشانگرهای زیستی و مکانیسم‌های عصبی این اختلالات هستند تا در آینده بتوان ارزیابی و درمان دقیق‌تری ارائه کرد.

چه بیماری‌های روانی را می‌توان با نوار مغز تشخیص داد؟

برخی از بیماری‌های مغز و اعصاب هستند، که علائم مشابه با اختلالات روانی ایجاد می‌کنند! مثلا ممکن است فرد، دچار گیجی، بی‌قراری، پارانویا یا بی‌تفاوتی باشد. از آنجا که تشخیص انواع بیماری‌های روانی مانند اضطراب با نوار مغز، هنوز به طور کامل قطعیت ندارد، بنابراین روانپزشک یا متخصص مغز و اعصاب، با کمک ای ای جی (EEG)، وجود سایر بیماری‌های مرتبط با مغز و اعصاب را رد می‌کند.

رد حملات پانیک کاذب: تشخیص افتراقی تشنج‌های مخفی لوب گیجگاهی (TLE) با نوار مغز

یکی از حیاتی‌ترین کاربردهای نوار مغز (EEG) در حوزه بررسی نوار مغز و اضطراب، افتراق علائم روانی از تشنج‌های صرعی پنهان است. نوع خاصی از تشنج‌های کانونی که از لوب گیجگاهی مغز (Temporal Lobe Epilepsy) منشأ می‌گیرند، می‌توانند دقیقاً با علائمی مانند احساس ناگهانی و شدید ترس، تپش قلب شدید، احساس خفگی، حس آشناپنداری (دژاوو) و احساس شناور بودن در بدن ظاهر شوند؛ علائمی که شباهت نعل‌به‌نعل با حملات پانیک (Panic Attack) دارند.

بسیاری از بیماران سال‌ها به عنوان اختلال پانیک یا اضطراب شدید تحت درمان دارویی قرار می‌گیرند بدون آنکه پاسخی دریافت کنند. در این شرایط، انجام EEG استاندارد با ثبت امواج صرعی غیرطبیعی (تخلیه‌های الکتریکی اپیلپتی‌فرم) در ناحیه تمپورال، پزشک را به سمت تشخیص صرع هدایت کرده و مسیر درمان را از داروهای ضداضطراب به سمت داروهای ضدتشنج تغییر می‌دهد؛ اقدامی نجات‌بخش در حوزه نوار مغز و اضطراب که تنها از عهده نوار مغز برمی‌آید.

آیا تشخیص اضطراب با نوار مغز به تنهایی امکان‌پذیر است؟

پیش از این اشاره کردیم، که احتمال ابتلا به انواع اختلالات روانی، از جمله اضطراب، تنها از طریق برخی تغییراتی که ممکن است در ساختار مغز به وجود آیند، قابل بررسی خواهد بود. اما گاهی برای رد احتمال وجود سایر بیماری‌های مغز، لازم است بیمار علاوه بر آزمایش EEG، سایر اسکن‌های مغزی مانند پت اسکن (PET Scan) و ‌ام آر آی (MRI) را نیز انجام دهد تا ابعاد مختلف نوار مغز و اضطراب روشن گردد.

نکته دیگر این است که روانپزشک متخصص، باید طی جلسات مشاوره، اطلاعات کافی را از بیمار دریافت کند. در واقع، پزشک از طریق صحبت کردن با بیمار و پرسیدن سوالات متعدد از او، می‌تواند علائم اضطراب در شخص را تشخیص داده و در صورت نیاز، برنامه‌ریزی درمانی را انجام دهد.

بنابراین، تشخیص اضطراب با نوار مغز به تنهایی، امکان‌پذیر نیست، و EEG را می‌توان تنها یک ابزار کمکی برای این موضوع در نظر گرفت. مهم‌ترین مساله‌ای که باید درباره رابطه نوار مغز و اضطراب در نظر داشته باشید، این است که پزشک درمانگر شما باید از تجربه، دانش و مهارت تشخیصی کافی برخوردار باشد.

به نقل از مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH):
برای تشخیص اختلال پانیک، پزشک درباره زمان شروع علائم، تعداد و شدت حملات و تأثیر آن‌ها بر زندگی فرد سؤال می‌کند و در صورت نیاز، معاینه پزشکی برای رد سایر علل انجام می‌دهد.

چرا تشخیص اضطراب با نوار مغز به طور کامل امکان‌پذیر نیست؟

یکی از مهم‌ترین نکاتی که در تشخیص بیماری‌های روانی، از جمله اضطراب، باید در نظر گرفته شود، تنوع علائم است؛ ضمن اینکه افراد با خلق و خوهای مختلف، علائم متنوعی از خود نشان می‌دهند! همچنین، شدت علائم و میزان نوسانات خلقی در هر یک از افراد، با دیگران متفاوت است. تمامی این موارد در بررسی نوار مغز و اضطراب، باعث می‌شود تا تشخیص اختلالات سلامت روان دشوار گردد.

برای تشخیص اضطراب با نوار مغزی، مشکلات دو چندان خواهد بود؛ زیرا عملکرد مغز به صورت لحظه‌ای بررسی می‌گردد! از طرفی، یافتن یک الگوی پایدار برای فعالیت مغز دشوار خواهد بود. همین مسائل، استفاده از نوار مغز و اضطراب را با مشکل مواجه می‌سازد و پزشکان را به سمت روش‌های ترکیبی هدایت می‌کند.

کوچک بودن جامعه آماری در تحقیقات نوار مغز و اضطراب

رسیدن به یک نتیجه علمی و دقیق، نیاز به مطالعات گسترده‌ای دارد، که باید بر روی جامعه آماری نسبتا بزرگ انجام گیرند. با توجه به اینکه هزینه ابزارهای تصویربرداری عصبی، بسیار گران است، در نتیجه انجام چنین تحقیقاتی با مشکلات زیادی مواجه می‌گردد. برای مثال، مطالعات تحقیقاتی در زمینه نوار مغز و اضطراب بر روی جوامع کوچک انجام می‌گیرد، که خطای آزمایش را بالا می‌برد. به این ترتیب، هنوز نمی‌توان به تشخیص اختلالات روانی مانند اضطراب و افسردگی با نوار مغز امیدی داشت.

پیچیدگی بیماری‌های روان

یکی دیگر از مشکلاتی که باعث می‌شود تشخیص بیماری‌های روانی با EEG دشوار گردد، پیچیدگی این بیماری‌ها است. در واقع، بیماری‌های جسمانی مانند تومور، تنها قسمتی از مغز را درگیر می‌کنند؛ در حالی که کلیه اختلالات روانی، از جمله اضطراب، افسردگی و اختلال دو قطبی، زمینه‌های بیولوژیکی گسترده‌ای دارند، که تاثیری همه‌جانبه بر عملکرد افراد خواهند داشت و تفسیر ارتباط نوار مغز و اضطراب را پیچیده می‌کنند.

آرتیفکت‌های ناشی از تنش عضلانی (Muscle Artifacts)؛ چالش بزرگ تکنسین در افراد مضطرب

یکی از موانع فنی در تفسیر نوار مغز افراد مضطرب، وجود سیگنال‌های مداخله‌گر فیزیولوژیک یا به اصطلاح «آرتیفکت‌ها» (Artifacts) است. اضطراب بالینی ذاتاً با افزایش تونوس عضلانی، فشردن ناخودآگاه فک‌ها روی هم (دندان‌قروچه)، انقباض عضلات گردن و پیشانی و پلک‌زدن‌های مکرر همراه است. فعالیت الکتریکی عضلات سر و گردن (EMG) بسیار قوی‌تر از امواج میکروولتی ساطع‌شده از قشر مغز است و می‌تواند به راحتی روی امواج مغزی نویز و پارازیت شدید ایجاد کند که این امر تحلیل علمی نوار مغز و اضطراب را دشوار می‌کند.

این نویزهای عضلانی و همچنین اثرات ناشی از تپش قلب سریع (ECG Artifacts) گاهی به اشتباه شبیه امواج بتای بالا یا حتی امواج صرعی تفسیر می‌شوند. به همین جهت، انجام تست EEG در افراد با اضطراب شدید نیازمند تکنسین ماهر برای کاهش استرس بیمار، استفاده از فیلترهای پیشرفته نرم‌افزاری و بررسی دقیق توسط متخصص نورولوژی است تا سیگنال واقعی مغز از نویزهای انقباض بدنی تفکیک گردد.

به نقل از مؤسسه ملی سلامت روان ایالات متحده آمریکا:
الکتروانسفالوگرافی (EEG) می‌تواند الگوهای خاصی از فعالیت مغزی را که با اضطراب مرتبط است، شناسایی کند، اما به‌تنهایی ابزار قابل‌اعتمادی برای تشخیص قطعی اضطراب نیست.

در چه صورتی نوار مغز برای اضطراب مفید است؟!

یکی از درمان‌های تخصصی، که برای اضطراب و سایر اختلالات روانی به کار می‌رود، درمان با آر تی ام اس است. استفاده از دستگاه rTMS، باعث تحریک مغناطیسی مغز شده و حجم انتقال دهنده‌های عصبی در مغز را تنظیم می‌کند. پزشک متخصص باید روند درمان را از طریق نوار مغز و اضطراب بررسی کند؛ به همین دلیل، بیمار باید در بازه‌های زمانی مشخص، و بنا بر نظر پزشک، بعد از هر چند جلسه، یک نوار مغز تهیه کند تا میزان اثربخشی درمان اضطراب با rTMS تعیین گردد.^{Combining TMS and EEG to study cognitive function and cortico-cortico interactions – PMC (nih.gov)}

پروتکل‌های نوروفیدبک (Neurofeedback)؛ بازتنظیم امواج اضطراب‌آور مغز بر پایه EEG

نوار مغز علاوه بر ارزیابی اثر rTMS، به عنوان هسته اصلی روش درمانی نوروفیدبک (EEG Biofeedback) عمل می‌کند. در جلسات نوروفیدبک، حسگرهای ثبت امواج مغزی به بیمار متصل شده و وضعیت لحظه‌ای امواج به صورت یک بازی ویدئویی یا انیمیشن به او بازخورد داده می‌شود تا ارتباط نوار مغز و اضطراب اصلاح گردد. مغز بیمار از طریق شرطی‌سازی فعال آموزش می‌بیند که تولید امواج سریعِ مولد اضطراب (بتا بالا) را سرکوب کرده و دامنه امواج آرامش‌بخش (امواج آلفا و تتا در محدوده بهینه) را تقویت نماید.

این روش به ویژه برای افرادی که تمایلی به مصرف داروهای خواب‌آور و ضداضطراب ندارند یا از وابستگی دارویی هراس دارند، یک گزینه ایمن و غیرتهاجمی است. با بازآموزی قشر مغز در طول جلسات نوروفیدبک، پاسخ‌های سیستم عصبی خودمختار به استرس‌های محیطی مهار شده و تحمل فرد در برابر فشارهای روانی افزایش می‌یابد.

برای تشخیص دقیق اضطراب چه کنیم؟

هیچ کس مانند یک پزشک متخصص اعصاب و روان حرفه‌ای و مجرب، نمی‌تواند به شما کمک کند، تا بیماری اضطراب خود را درمان کنید. در کلینیک زیما درمان، حضور متخصص اعصاب و روان در کنار پزشکان متخصص مغز و اعصاب، باعث شده تا همکاری فوق‌العاده‌ای برای تشخیص انواع اختلالات روانی انجام گیرد. در صورتی که علائم اضطراب را در خود مشاهده کرده‌اید، می‌توانید به این کلینیک مراجعه کرده و تحت نظارت بهترین پزشکان متخصص تهران، تشخیص و درمان آن را دنبال نمایید.

با اینکه تهیه نوار مغز می‌تواند در تشخیص انواع بیماری‌های مغز و اعصاب نقش داشته باشد، اما آزمایش EEG هنوز محدودیت‌های زیادی دارد. به طور خاص، تشخیص بیماری های مربوط به نوار مغز و اضطراب هنوز قطعی نیست و رابطه نوار مغز و اضطراب به صورت کامل تایید نشده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که تشخیص اضطراب نیازمند ابزارهای تکمیلی روان‌پزشکی و روان‌سنجی است. بنابراین، برای اطمینان، بهترین راه مراجعه به متخصص است تا بر اساس بررسی کامل علائم استرس و سایر نشانه‌ها، تشخیص درستی داده شود.