نوار مغز فرد افسرده چه شکلی است؟ تشخیص افسردگی با نوار مغز

تأثیری که افسردگی، به‌عنوان یک اختلال روانی جدی، بر کیفیت زندگی افراد می‌گذارد، باعث شده است که تشخیص سریع و دقیق آن به یکی از اولویت‌های مهم علم پزشکی تبدیل شود. در این راستا، طی دهه اخیر، مطالعات گسترده‌ای در زمینه تشخیص افسردگی با نوار مغز انجام شده است. طبق پژوهشی که در سال 2022 در نشریه Frontiers in Psychiatry منتشر شد، الگوهای غیرطبیعی در امواج آلفا و تتا مغزی در بیش از ۷۰٪ از افراد مبتلا به افسردگی دیده شده است. در واقع، پزشکان امیدوارند با استفاده از نوار مغز (EEG) که سیگنال‌های مغزی را از طریق الکترودهای متصل به پوست سر ثبت می‌کند، بتوانند علائم پنهان افسردگی و تهیه نوار مغز را با دقت بیشتری بررسی کنند.

به گفته دکتر الکس نورث، متخصص علوم اعصاب بالینی:

نوار مغز به ما این امکان را می‌دهد که فراتر از گفت‌وگوی بالینی، مستقیماً فعالیت الکتریکی مغز فرد افسرده را ببینیم؛ گویی پنجره‌ای باز شده به سمت آن‌چه درون ذهن بیمار رخ می‌دهد.

بخش دیگری از مطالعات علمی، درباره میزان تاثیر روش‌هایی است، که برای درمان قطعی افسردگی در فرد به کار می‌روند؛ برای مثال، با در نظر گرفتن یک جامعه آماری، تلاش می‌کنند تا تاثیر مصرف یک دارو را بر بیماران افسرده، ارزیابی کنند. با توجه به اینکه تنوع رفتاری و نحوه بازخورد افراد نسبت به اتفاقات مختلف، متفاوت است، بنابراین یافتن یک الگوی مشخصی که بتواند به تشخیص افسردگی از روی نوار مغز کمک کند، بسیار دشوار خواهد بود.

روش‌های تشخیص اختلال افسردگی

در حالت کلی، اختلال افسردگی بر اساس معاینات فیزیکی و روانی شخص انجام می‌گیرد. در واقع، پزشک متخصص باید بیمار را هم از نظر جسمانی، و هم از نظر عملکرد ذهنی، تحت معاینه قرار دهد. در ادامه، گام‌هایی را که لازم است روانپزشک، برای تشخیص اختلال افسردگی در فرد بردارد، توضیح می‌دهیم.

آیا امکان تشخیص افسردگی با نوار مغزی وجود دارد؟

اختلالات روانی، تغییرات بسیار ظریف و نامحسوسی را در سیگنال‌های مغزی ایجاد می‌کنند. از این رو، تشخیص بیماری‌های مرتبط با روان از روی نوار مغز، دشوار به نظر می‌رسد. اما تحقیقات نشان می‌دهند که امواج آلفا و بتا در مغز، در موقعیت‌های مختلف رفتار متفاوتی دارند. برای مثال، شخصی که در حالت استراحت به سر می‌برد، از نظر قدرت امواج آلفا و بتا با یک فرد مبتلا به افسردگی، تفاوت دارد! به این معنا که قدرت آلفای EEG با شدت افسردگی مرتبط خواهد بود. این نکته می‌تواند در تشخیص افسردگی با نوار مغز، مورد توجه قرار گیرد.^{Correlation between electroencephalographic markers in the healthy brain}

جالب است بدانید که در حین تحقیقات، مشخص شد که بیماران مبتلا به افسردگی یا سایر اختلالات روانی، مانند ADHD، اوتیسم، اعتیاد، اختلال دو قطبی، اضطراب، وسواس فکری و عملی و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، از نظر قدرت امواج و فرکانس‌ها در EEG با یکدیگر تفاوت دارند! ضمن اینکه گاهی، تغییر در باندهای فرکانسی خاص، نشان دهنده وجود چند اختلال روانی، به صورت همزمان، است!

شرط تشخیص افسردگی با نوار مغز چیست؟

برای تشخیص افسردگی با نوار مغز، لازم است الگوهای ثابتی برای امواج مغزی این بیماران تشخیص داده شود. اما افراد در شرایط یکسان، رفتارهای متنوعی نشان می‌دهند و همچنین، تاثیری که اختلالات روانی بر ذهن هر فرد می‌گذارد، می‌تواند با دیگری متفاوت باشد! این گونه چالش‌ها، تشخیص یک الگوی ثابت برای نوار مغز و افسردگی را به شدت دشوار می‌سازد. به این ترتیب، اگر جامعه آماری مناسبی فراهم شده، و سرعت تحقیقات در زمینه تشخیص افسردگی با نوار مغز بالاتر برود، شاید در آینده بتوان این اختلال را از قبل تشخیص داده و برای درمان آن اقدام نمود!

آیا ساختار مغز فرد افسرده با مغز فرد سالم متفاوت است؟

غیر از اینکه افسردگی می‌تواند بر سیگنال‌های مغزی تاثیر بگذارد، حتی ساختار مغز فرد افسرده نیز با مغز یک فرد سالم متفاوت خواهد بود!

در واقع، افسردگی علاوه بر احساسات و رفتارهای بیمار، می‌تواند فیزیک مغز را نیز تحت تاثیر قرار دهد که در ادامه، به برخی از این تغییرات اشاره می‌کنیم.^{What Does Depression Physically Do to My Brain?}

تغییر اندازه مغز

بررسی‌ها نشان می‌دهند که بیمار مبتلا به افسردگی، بخشی از حجم ماده خاکستری (GMV) خود را از دست می‌دهد! همین مساله، باعث می‌شود تا برخی مناطق مغز، کوچکتر از حالت عادی باشند! به نظر می‌رسد که از دست دادن تعداد زیادی سلول مغزی، که با کاهش حجم ماده خاکستری مغز مصادف می‌شود، عمدتا در افرادی رخ می‌دهد که با افسردگی مداوم با علائم جدی روبرو هستند.

برای مثال، افسردگی ممکن است به حافظه و بخشی از مغز که به یادگیری مربوط می‌شود، آسیب برساند. همچنین، قشر جلوی مغز به طور مستقیم، در تفکر و برنامه‌ریزی دخالت دارد و با از دست دادن ماده خاکستری در این ناحیه، فرد دچار مشکل خواهد شد! سایر نواحی که با کوچکتر شدن مغز دچار اختلال عملکرد می‌شوند، شامل تالاموس، هسته دمی و اینسولا هستند.

التهاب مغز

هنوز مشخص نیست که التهاب مغز منجر به افسردگی می‌شود، یا برعکس؛ اما آنچه مشخص است، بالا رفتن حجم پروتئین‌های انتقال دهنده در بیماران مبتلا به افسردگی اساسی است، که باعث ایجاد التهاب در مغز می‌شود. التهاب بیش از حد مغز می‌تواند عوارض زیر را در پی داشته باشد:

• تسریع پیر مغزی
• اختلال در فکر و اندیشه
• آسیب شدید به سلول‌های مغزی یا کشتن آن‌ها
• پیشگیری از رشد سلول‌های جدید مغز

فواید نوار مغز در درمان افسردگی

غیر از تشخیص افسردگی با نوار مغز، معمولا در طول فرایند درمان افسردگی نیز EEG، می‌تواند میزان پیشرفت درمان را بررسی کند. اتفاقا تحقیقات زیادی نیز در این راستا انجام گرفته، که عمدتا بر مصرف داروهای ضد افسردگی و شرکت در جلسات مشاوره درمانی با CBT، تمرکز داشته‌اند.^{EEG can determine if a depressed patient will do better on antidepressants or talk therapy}

برای مثال، در یکی از این تحقیق‌ها، یک جامعه آماری شامل ۶۳ بیمار با سابقه اضطراب یا افسردگی و ۲۵ فرد سالم در نظر گرفته شد. طی این تحقیق، بیماران یک بار قبل از شروع درمان اضطراب یا افسردگی، در یک بازی کامپیوتری شرکت می‌کردند و بار دیگر، پس از گذشته ۱۲ جلسه درمان شناختی رفتاری و مصرف داروهای ضد افسردگی، مجددا در آن مسابقه حاضر می‌شدند! نتیجه این آزمایش، می‌توانست تشریح کند که بیمار (قبل و بعد از درمان) در مقابل دریافت یا عدم دریافت پاداش، چه واکنشی نشان می‌دهد، و شدت این واکنش چقدر است!

تحلیل استفاده از EEG در پیشبرد درمان افسردگی

همه ما نسبت به اتفاقات مثبتی که در زندگیمان رخ می‌دهد، واکنش‌های متفاوتی نشان می‌دهیم. با این حال، در حالت کلی، حتی یک پاداش کوچک می‌تواند خلق و خوی ما را به طور قابل توجهی، تغییر دهد. این در حالی است که بیماران افسرده، نسبت به پاداش‌ها و اتفاقات مثبت یا واکنشی ندارند، یا احساسات خود را با تاخیر نشان می‌دهند!

ارزیابی این مساله، چه از طریق مشاوره درمانی و چه از طریق نوار مغز، قابل انجام است؛ بر همین اساس، هنگامی که بیمار تحت درمان‌های خط اول افسردگی، یعنی مصرف دارو و گفتار درمانی قرار می‌گیرد، در بازه‌های زمانی مشخص،‌ ای ای جی میزان پاسخ او به درمان را تعیین می‌کند.

بررسی اثربخشی درمان افسردگی با rTMS با نوار مغز

در درمان افسردگی با rTMS، تحریک‌های مغناطیسی، عملکرد نورون‌های مغزی را تحت تاثیر قرار می‌دهند؛ این موضوع در نهایت، می‌تواند بر امواج مغزی تاثیرگذار باشد! بر همین اساس، معمولا در طول درمان با rTMS، روانپزشک و پزشک متخصص مغز و اعصاب، دستور تهیه EEG در بازه‌های زمانی مشخص را صادر می‌کنند. به این ترتیب، میزان اثربخشی درمان مشخص شده و همچنین، پزشک تصمیم می‌گیرد که بیمار، تا چه زمانی باید جلسات درمانی خود را ادامه دهد. در کلینیک زیما درمان، امکان تهیه نوار مغز و درمان افسردگی با rTMS، به صورت همزمان، وجود دارد. شما برای درمان انواع مختلف افسردگی ها مثل افسردگی فصلی می توانید به زیما درمان مراجعه کنید.

با این اوصاف، نه تنها تشخیص افسردگی با نوار مغز، بلکه پیگیری روند درمان‌هایی نظیر درمان با آر تی ام اس نیز امکان‌پذیر خواهد بود، که در نهایت، به کیفیت درمان بیمار منجر می‌گردد. هر چند، هنوز تحقیقات زیادی باید در این زمینه انجام گیرد، تا اطمینان کامل درباره ارتباط افسردگی و نوار مغز حاصل شود.

افسردگی و تهیه نوار مغز

علاوه بر اختلال در عملکرد مغز یا تغییر در ساختار آن، می‌تواند به تشخیص برخی از بیماری‌های سلامت روان نیز کمک کند. تشخیص افسردگی با نوار مغز نیز یکی از موضوعات مهمی است، که در دنیای پزشکی بسیار مورد توجه قرار گرفته است. تاکنون مشخص شده که امواج آلفا و بتا در بیماران مبتلا به افسردگی، قدرت متفاوتی با همین امواج در افراد سالم دارند.

با اینکه استفاده از نوار مغز در تشخیص افسردگی ابزار جذابی برای پژوهشگران و پزشکان است، اما تفاوت‌هایی که در امواج مغزی افراد افسرده مشاهده می‌شود، غالباً بسیار خفیف و متغیر هستند. به همین دلیل، هنوز نمی‌توان به یک الگوی ثابت و جهانی برای ارتباط افسردگی و نوار مغز دست یافت. با این حال، آن‌چه فعلاً در دسترس است، این واقعیت را نشان می‌دهد که آزمایش EEG می‌تواند به‌عنوان یک ابزار مکمل، در ارزیابی میزان تأثیر درمان‌های دارویی یا روان‌درمانی بر فعالیت مغزی و خلق‌وخوی فرد افسرده مورد استفاده قرار گیرد؛ و همین موضوع، گامی مهم در مسیر پزشکی شخصی‌سازی‌شده به شمار می‌آید.