آیا نوار مغز اعتیاد را نشان می دهد؟ بررسی ارتباط نوار مغز و اعتیاد

اصلی‌ترین اختلالاتی که در اثر مصرف مواد مخدر و اعتیاد در افراد ظاهر می‌شوند، شامل مشکلات تصمیم‌گیری و کاهش توانایی‌های شناختی است که منشأ عصبی دارند. به همین دلیل، بررسی این موضوع که آیا نوار مغز اعتیاد را نشان می دهد اهمیت زیادی دارد. در افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد، ممکن است تغییراتی در الگوهای فعالیت الکتریکی مغز و شاخص‌های EEG مشاهده شود؛ با این حال، این تغییرات در همه افراد یکسان نیستند و به نوع ماده، مدت مصرف، شرایط فرد و زمان انجام آزمایش بستگی دارند. بنابراین، تشخیص اعتیاد با نوار مغز به تنهایی امکان‌پذیر نیست و EEG بیشتر به عنوان یک ابزار کمکی برای بررسی عملکرد مغز و تغییرات عصبی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

از آنجا که مصرف مواد مخدر می‌تواند فعالیت مدارهای پاداش، انگیزش و کنترل شناختی مغز را تغییر دهد، ممکن است برخی الگوهای امواج مغزی نیز تحت تأثیر قرار بگیرند. همچنین بنا بر نتایج تحقیقات، امواج دلتا، تتا، آلفا و بتا و برخی شاخص‌های الکتروفیزیولوژیک می‌توانند در افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد با افراد سالم تفاوت داشته باشند. البته ممکن است بسته به نوع ماده مخدر مصرفی و همچنین واکنش هر فرد به یک ماده مخدر خاص، رفتار امواج مغزی نیز متفاوت باشد! حتی روش مصرف نیز می‌تواند بر شرایط مغزی و نتایج EEG تأثیر بگذارد. در ادامه این مطلب، توضیحات بیشتری درباره این که آیا نوار مغز اعتیاد را نشان می‌دهد یا خیر ارائه می‌دهیم.

به نقل از بنیاد تحقیقات مغز و رفتار:

الگوهای امواج مغزی در افراد مبتلا به اختلالات مصرف مواد (SUDs) سرنخ‌هایی درباره آسیب‌شناسی‌های زمینه‌ای ارائه می‌دهند.

تاثیر اعتیاد بر عملکرد مغز چگونه است؟

همه ما برای فکر کردن، تمرکز کردن، حل مسئله و انجام انواع فعالیت‌های جسمی و روانی، نیاز به هماهنگی بین نورون‌های عصبی خود داریم. در واقع آن‌ها باید از طریق انتقال‌دهنده‌های شیمیایی، با یکدیگر ارتباط برقرار کرده و سیگنال‌های صحیح را منتقل نمایند. مصرف مواد مخدر می‌تواند ارسال، دریافت و پردازش سیگنال‌های عصبی را مختل کند. در نتیجه، فعالیت برخی شبکه‌های عصبی در افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد ممکن است با افراد سالم متفاوت باشد.

این تفاوت‌ها به نوع ماده مصرفی و شرایط فرد نیز بستگی دارند. برای مثال، موادی مانند ماری‌جوانا و هروئین می‌توانند با اثرگذاری بر گیرنده‌ها و مدارهای عصبی، فعالیت مغز را تغییر دهند. به همین دلیل، بررسی تشخیص اعتیاد با نوار مغز در سال‌های اخیر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؛ هرچند EEG به تنهایی یک آزمایش اختصاصی برای تشخیص اعتیاد محسوب نمی‌شود.

تغییر رفتار ناشی از تاثیر اعتیاد بر مغز

تاثیر اصلی مواد مخدر بر مغز، تنها به افزایش دوپامین محدود نمی‌شود، بلکه این مواد می‌توانند نحوه عملکرد مدارهای پاداش، انگیزش و کنترل رفتار را نیز تغییر دهند. تکرار مصرف ممکن است باعث ایجاد تغییرات پایدارتر در شبکه‌های عصبی شود و در نتیجه، برخی شاخص‌های فعالیت مغزی نیز تغییر کنند. این تغییرات را می‌توان با روش‌هایی مانند EEG مورد مطالعه قرار داد. ^{Drugs, Brains, and Behavior}

البته باید توجه داشت که EEG میزان دوپامین مغز را مستقیما اندازه‌گیری نمی‌کند. بنابراین، مشاهده یک الگوی خاص در نوار مغز به معنای اثبات افزایش دوپامین یا وجود قطعی اعتیاد نیست. در واقع، پاسخ به این پرسش که آیا نوار مغز اعتیاد را نشان می دهد به این صورت است که EEG می‌تواند برخی تغییرات فعالیت الکتریکی مغز را نشان دهد، اما تشخیص نهایی بر اساس ارزیابی بالینی انجام می‌شود.

یکی از انواع اعتیاد، اختلال سو مصرف الکل است. بر اساس نتایج تحقیقاتی که تاکنون انجام گرفته‌اند، مصرف مزمن الکل می‌تواند با تغییرات ساختاری و عملکردی مغز همراه باشد؛ از جمله تغییر در حجم برخی ساختارهای مغزی و کاهش ماده خاکستری و سفید که ممکن است در طول زمان با مشکلات شناختی همراه شوند. یعنی فرد مبتلا به الکلیسم، به مرور زمان مشکلاتی مانند اختلال در حافظه، مشکل در تمرکز و ضعف در پردازش اطلاعات را تجربه خواهد کرد.

علاوه بر این، اختلال در یادگیری و ناتوانی در تصمیم‌گیری، مشکلات عمده‌ای هستند که در مصرف‌کنندگان حشیش و کوکائین نیز گزارش شده‌اند. این اختلالات شناختی می‌توانند با تغییرات فعالیت شبکه‌های مغزی و برخی شاخص‌های EEG همراه باشند؛ بنابراین ارزیابی نوار مغز در بعضی شرایط می‌تواند اطلاعات تکمیلی درباره عملکرد عصبی در اختیار متخصص قرار دهد. ^{Brain-Wave Patterns Shed Light on Pathologies and New Treatments in Substance-Use Disorders}

نحوه استفاده از نوار مغز در تشخیص و درمان اعتیاد

خاصیت نوروپلاستیسیته مغز باعث شده تا اثرات ناشی از مصرف مواد مخدر، فعالیت و ارتباط بین نورون‌ها را تغییر داده و از این طریق بر عملکرد ذهن و روان نیز تاثیر بگذارد. هر یک از امواج مغزی، فرکانس و دامنه مشخصی دارند و فعالیت آن‌ها در شرایط مختلف مانند بیداری، خواب، تمرکز و استراحت تغییر می‌کند.

اما مواد مخدر با اثرگذاری بر شبکه‌های عصبی، فعالیت آن‌ها را تغییر خواهند داد و ممکن است این تغییرات در EEG قابل مشاهده باشند. با این حال، هیچ الگوی واحدی از امواج مغزی وجود ندارد که بتوان با مشاهده آن، اعتیاد را به صورت قطعی تشخیص داد. بنابراین، تشخیص اعتیاد با EEG بیشتر در زمینه بررسی‌های تکمیلی و پژوهشی مطرح است.

به نقل از یک مطالعه مروری منتشرشده در Frontiers in Human Neuroscience:

مطالعات EEG نشان داده‌اند که برخی نشانگرهای الکتروفیزیولوژیک، از جمله تغییرات در فعالیت باند بتا و مؤلفه‌های ERP مانند P3، می‌توانند با پرهیز از مصرف، پیامدهای درمان و تغییرات عصبی مرتبط با اختلال مصرف مواد ارتباط داشته باشند؛ با این حال، نتایج مطالعات ناهمگون بوده و برای کاربرد بالینی گسترده‌تر، تحقیقات بیشتری مورد نیاز است.

واکنش امواج مغزی به انواع مواد مخدر چگونه است؟

برای استفاده از نوار مغز در بررسی اختلالات مرتبط با مصرف مواد، لازم است باندهای مختلف EEG از نظر فرکانس، دامنه و الگوی فعالیت مورد بررسی قرار گیرند؛ زیرا هر نوع ماده مخدر می‌تواند اثر متفاوتی بر امواج دلتا، آلفا، بتا و گاما داشته باشد. به طور خاص، در برخی افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل، تغییراتی در فعالیت آلفا و سایر باندهای EEG گزارش شده است.

مصرف مزمن تنباکو نیز می‌تواند فعالیت برخی باندهای EEG را تغییر دهد؛ این در حالی است که مصرف مزمن حشیش نیز در مطالعات مختلف با تغییرات فعالیت الکتریکی مغز همراه بوده است. در مورد موادی مانند کوکائین و آمفتامین نیز تغییراتی در برخی شاخص‌های EEG و ERP گزارش شده است، اما این تغییرات به اندازه‌ای اختصاصی نیستند که بتوان صرفاً با استفاده از آن‌ها نوع ماده یا وجود اعتیاد را تشخیص داد.

آیا رفتارهای اعتیادگونه بر نوار مغز تاثیر دارند؟

جالب است بدانید که علاوه بر مصرف مواد مخدر، انجام برخی رفتارهای اعتیادگونه نیز می‌تواند با تغییراتی در فعالیت مغز همراه باشد. در مطالعات مربوط به اعتیادهای رفتاری، تغییراتی در برخی باندهای EEG گزارش شده است؛ با این حال، این یافته‌ها نیز به معنای وجود یک الگوی تشخیصی قطعی نیستند.

برای مثال، در برخی مطالعات مربوط به اعتیاد به اینترنت، تغییراتی در فعالیت امواج آلفا در نواحی پیشانی گزارش شده است. برخی پژوهش‌ها نیز در حالت استراحت تغییراتی را در فعالیت گاما، بتا و دلتا نشان داده‌اند. با این وجود، عوامل متعددی می‌توانند بر EEG اثر بگذارند و نمی‌توان از این یافته‌ها برای تشخیص قطعی اعتیاد به اینترنت استفاده کرد.

مطالعه بر روی افرادی که به قمار و بازی اعتیاد دارند نیز تغییراتی در فعالیت امواج تتا و آلفا را گزارش کرده است. ^{Integrating EEG biomarkers in the neurocognitive screening of executive functions in substance and behavioral addiction}

آیا نقش نوار مغز در تشخیص و درمان اعتیاد در همه افراد یکسان است؟

هر فرد پس از مصرف انواع مواد مخدر یا الکل، واکنش متفاوتی نشان می‌دهد. بنابراین برای استفاده از نوار مغز در ارزیابی هر شخص، لازم است مشخصه‌های این آزمایش با توجه به سن، وضعیت خواب، داروهای مصرفی، نوع ماده و شرایط انجام آزمایش تفسیر گردند.

در مطالعات مربوط به الکل نیز پاسخ فعالیت مغز می‌تواند بر اساس مقدار مصرف و وضعیت فرد متفاوت باشد. در افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل، تغییراتی در فعالیت برخی باندهای EEG و مؤلفه‌های ERP گزارش شده است، اما این تغییرات اختصاصی الکلیسم نیستند و نمی‌توان از آن‌ها به تنهایی برای تشخیص استفاده کرد. ^{Brain-Wave Patterns Shed Light on Pathologies and New Treatments in Substance-Use Disorders}

نکته دیگری که اهمیت نوار مغز در بررسی اعتیاد را نشان می‌دهد، این است که آسیب‌شناسی عصبی اختلال مصرف مواد می‌تواند در شبکه‌ها و نواحی مختلف مغز متفاوت باشد. بنابراین دریافت داده‌های مغزی از نواحی مختلف آن، می‌تواند به پژوهشگران و متخصصان در شناخت بهتر تغییرات عملکردی مغز کمک کند.

در نتیجه، ارتباط نوار مغز و اعتیاد یک ارتباط پیچیده و چندعاملی است. تغییرات EEG می‌توانند در کنار سایر اطلاعات برای ارزیابی وضعیت عصبی فرد مورد توجه قرار گیرند، اما تشخیص اعتیاد با نوار مغز به تنهایی روش استانداردی برای تشخیص قطعی اختلال مصرف مواد نیست.

ممکن است این سوال مطرح شود که آیا می‌توان از نوار مغز در تشخیص و درمان اعتیاد بانوان باردار نیز کمک گرفت؟ آیا نوار مغز برای زن باردار ضرر دارد؟ در پاسخ باید گفت این آزمایش کاملا غیرتهاجمی بوده و در صورت نیاز پزشکی می‌تواند برای ثبت فعالیت الکتریکی مغز انجام شود. با این حال، بارداری به خودی خود به معنای نیاز به EEG نیست و انجام آزمایش باید بر اساس نظر پزشک و شرایط فرد صورت گیرد. ضمن اینکه تشخیص آلزایمر با نوار مغز نیز امکان پذیر است.

به نقل از Journal of Neurotherapy:

EEG به عنوان یک ابزار شناسایی و درمان اختلالات مصرف مواد در چند دهه گذشته کاربرد داشته و می‌تواند تغییرات غیرطبیعی امواج مغزی را مشخص کند.

البته شواهد جدیدتر نشان می‌دهند که کاربرد EEG در اختلالات مصرف مواد بیشتر در زمینه شناسایی نشانگرهای عصبی، بررسی تغییرات مغزی در طول درمان و پژوهش درباره پیامدهای درمان مطرح است. بنابراین برای پاسخ دقیق به این پرسش که آیا نوار مغز اعتیاد را نشان می دهد باید میان «نشان دادن تغییرات مغزی» و «تشخیص قطعی اعتیاد» تفاوت قائل شد.

نقش نوار مغز در درمان اعتیاد و ریکاوری

تا اینجا مشخص شد که ارزیابی فعالیت مغز می‌تواند در بررسی تغییرات عصبی مرتبط با مصرف مواد کمک‌کننده باشد؛ اما بررسی نوار مغز افراد در حال ترک نشان می‌دهد که برخی شاخص‌های فعالیت مغزی ممکن است در طول دوره پرهیز و درمان تغییر کنند.

برای مثال، مطالعات انجام‌شده درباره مصرف مت‌آمفتامین نشان داده‌اند که دوره پرهیز می‌تواند با تغییرات قابل اندازه‌گیری در برخی شاخص‌های فعالیت مغز و عملکرد شناختی همراه باشد. با این حال، میزان و سرعت بهبود در افراد مختلف متفاوت است و نمی‌توان برای همه افراد یک زمان ثابت برای بازگشت کامل عملکرد مغز تعیین کرد. ^{The Brain in Recovery}

برخی مرورهای علمی نیز نشان داده‌اند که تغییرات فعالیت عصبی در حالت استراحت ممکن است پس از دوره پرهیز تا حدی بهبود پیدا کنند، اما این روند به نوع ماده، مدت مصرف و عوامل فردی وابسته است. بنابراین EEG می‌تواند برای مطالعه این تغییرات مفید باشد، ولی به تنهایی میزان بهبودی یا احتمال عود را مشخص نمی‌کند.

زیما درمان؛ بهترین مرکز نوار مغز برای تشخیص و درمان اعتیاد

در این مطلب تلاش کردیم تا درباره نقش و اهمیت نوار مغز و بیماری های روانی و درمان اعتیاد صحبت کنیم. مشخص شد که مصرف مواد مخدر و حتی انجام رفتارهای اعتیادگونه، می‌توانند فعالیت شبکه‌های مغزی و برخی شاخص‌های الکتروفیزیولوژیک را تحت تاثیر قرار دهند. این موضوع در بررسی‌های تکمیلی و درمان اعتیاد با تکنیک‌هایی مانند rTMS و نوروفیدبک اهمیت پیدا می‌کند.

در کلینیک تخصصی زیما درمان، تجهیزات مناسبی برای تهیه نوار مغز از افراد مورد استفاده قرار می‌گیرند. هزینه نوار مغزی در این کلینیک، یک میلیون و دویست هزار تومان در نظر گرفته شده است. برای استفاده از خدمات این مرکز فراموش نکنید پیش از مراجعه حضوری به مرکز زیما درمان، حتما نوبت خود را رزرو نمایید.

با توجه به تحقیقات اخیر، مشخص شده که بررسی نوار مغز می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره فعالیت الکتریکی مغز و برخی تغییرات عصبی مرتبط با مصرف مواد ارائه دهد. به همین دلیل، ارتباط نوار مغز و اعتیاد در تحقیقات علمی مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، تشخیص اعتیاد با نوار مغز به تنهایی امکان‌پذیر نیست و نتیجه EEG باید در کنار سابقه مصرف، علائم، وضعیت شناختی و ارزیابی تخصصی تفسیر شود.

در نهایت، اگر سؤال اصلی شما این است که آیا نوار مغز اعتیاد را نشان می دهد، پاسخ دقیق این است که EEG می‌تواند برخی تغییرات فعالیت مغزی مرتبط با مصرف مواد و دوره ترک را نشان دهد، اما یک آزمایش قطعی برای اثبات یا رد اعتیاد نیست. بنابراین، تشخیص اعتیاد با EEG باید به عنوان یک رویکرد کمکی و نه جایگزین ارزیابی بالینی در نظر گرفته شود.