توهم در بیماران دوقطبی | آیا توهم بیماران دو قطبی حقیقت دارد؟

توهم در بیماران دوقطبی معمولاً در دوره‌های شیدایی یا افسردگی شدید بروز می‌کند. بر اساس مطالعات، حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد مبتلایان به اختلال دوقطبی، حداقل یک‌بار توهم یا هذیان را تجربه می‌کنند. این علائم که گاهی با اسکیزوفرنی اشتباه گرفته می‌شوند، می‌توانند کیفیت زندگی بیمار را به شدت مختل کنند. شناخت زودهنگام «توهم بیماران دو قطبی» در بهبود درمان اهمیت زیادی دارد.

توهم‌ها، تجربه‌های حسی‌ای هستند که بدون وجود محرک خارجی رخ می‌دهند و اغلب باعث شنیدن صداهای غیرواقعی، دیدن تصاویر خیالی یا احساس لمس‌های نادرست می‌شوند. ظاهر شدن این علائم در بیماران دوقطبی نه تنها باعث شدید شدن وضعیت روانی فرد می‌شود؛ بلکه عملکرد اجتماعی، شغلی و خانوادگی او را نیز مختل می‌کند.

آگاهی از انواع توهم، نحوه بروز آن‌ها در فازهای مختلف اختلال دوقطبی، تفاوت آن با دیگر بیماری‌های روانی مانند اسکیزوفرنی و روش‌های درمانی موجود، نقش مهمی در مدیریت بهتر این اختلال دارد. در این مقاله، به طور کامل همه این جنبه‌ها را بررسی خواهیم کرد.

تعریف توهم در اختلال دوقطبی

توهم‌ها در اختلال دوقطبی، تجربه‌های حسی‌ای هستند که به ظاهر واقعی به نظر می‌رسند؛ اما در واقع پایه‌ای در محرک‌های خارجی ندارند؛ به عبارت دیگر، فرد چیزی را می‌بیند، می‌شنود یا احساس می‌کند که در دنیای واقعی وجود ندارد. این تجربیات می‌توانند شامل صداهای غیرواقعی، تصاویر خیالی، بوهای عجیب، مزه‌های نا آشنا یا حس‌هایی مانند حرکت چیزی روی پوست باشند، بدون اینکه هیچ کدام منش خارجی داشته باشند.

توهم‌ها نوعی از علائم سایکوتیک (روان‌پریشی)، محسوب می‌شوند که نشان‌دهنده قطع ارتباط فرد با واقعیت هستند. در اختلال دوقطبی، توهم‌ها می‌توانند در دوره‌های شیدایی یا افسردگی شدید ظاهر شوند؛ اما بیشتر در فاز شیدایی مشاهده می‌شوند. شایع‌ترین نوع آن‌ها، توهمات شنیداری است که فرد صداهایی را می‌شنود که دیگران نمی‌شنوند. توهم‌های دیداری، بویایی، لمسی و چشایی نیز ممکن است رخ دهند، هرچند کمتر رایج‌اند.

زمانی که توهم‌ها همراه با هذیان (باورهای نادرست) دیده شوند، به آن اختلال دوقطبی با ویژگی‌های روان‌پریشانه گفته می‌شود. این وضعیت می‌تواند عملکرد فرد در زندگی روزمره، روابط اجتماعی و کاری را به شدت تحت تاثیر قرار دهد. با اینکه همه افراد مبتلا به دوقطبی دچار توهم نمی‌شوند؛ اما آمارها نشان می‌دهند که حدود یک‌چهارم این افراد، حداقل یک بار توهم شنیداری را تجربه کرده‌اند.

با اعلام انجمن روان‌پزشکی آمریکا:

توهمات در بیماران دوقطبی معمولاً هماهنگ با حالت خلقی فرد هستند؛ به عنوان مثال، در فاز شیدایی، محتوای توهم‌ها اغلب بزرگ‌منشانه و در فاز افسردگی، اغلب گناه‌آلود یا تهدیدآمیز هستند

همچنین باید اشاره کرد که توهم با خطای حسی یا توهم دیداری واقعی (illusion) متفاوت است؛ به‌عنوان‌مثال، اشتباه گرفتن یک سایه به جای انسان یک توهم نیست؛ بلکه یک خطای ادراکی است. شناخت و درمان مناسب این علائم، بخشی از مدیریت موثر علائم دو قطبی محسوب می‌شود.^{Hallucinations}

انواع توهم (شنیداری، دیداری، لمسی)

توهم‌ها، می‌توانند بر پایه حواس مختلف دسته‌بندی شوند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به توهم‌های شنیداری، دیداری و لمسی اشاره کرد.

در ادامه هر یک از موارد اشاره شده را، بیشتر توضیح خواهیم داد.

توهم شنیداری

توهم شنیداری، شایع‌ترین نوع توهم است و بیشتر در شرایط روان‌پریشانه دیده می‌شود. در این حالت، بیمار صداهایی را می‌شنود که در واقعیت وجود ندارند. این صداها می‌توانند به صورت زمزمه، فریاد یا گفت‌وگو بین چند نفر باشند.

برخی افراد ممکن است صدای آشنا بشنوند؛ در حالی‌ که برخی دیگر صداهای ناآشنا را تجربه می‌کنند. محتوای این صداها می‌تواند مثبت، منفی یا خنثی باشد. در اختلال دوقطبی با ویژگی‌های روان‌پریشانه، این نوع توهم به خصوص در دوره‌های شیدایی شدید رایج است.

توهم دیداری

توهم دیداری، شامل دیدن چیزهایی است که واقعا وجود ندارند. این موارد می‌توانند شامل افراد، اشیا، حیوانات یا حتی نورها و رنگ‌های غیرواقعی باشند. این نوع توهم در اکثر مواقع در بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی، مصرف‌کنندگان مواد روان‌گردان و در برخی بیماری‌های عصبی مشاهده می‌شود. در مواردی نیز توهم‌های دیداری، ممکن است با استرس شدید یا اختلالات خواب مرتبط باشند.

توهم لمسی

توهم لمسی، به حالتی گفته می‌شود که فرد احساساتی مانند خارش، سوزش یا حرکت روی پوست را تجربه می‌کند، بدون اینکه هیچ محرک خارجی وجود داشته باشد. یکی از نمونه‌های رایج این نوع، احساس وجود حشرات روی پوست (فرمیکاسیون) است. این نوع توهم می‌تواند در مصرف مواد، اختلالات عصبی یا بیماری‌های روانی مشاهده شود.

توهم در فاز شیدایی

در فاز شیدایی اختلال دوقطبی، برخی افراد ممکن است دچار توهماتی شوند که به‌صورت باورهای نادرست، ثابت و غیر قابل تغییر ظاهر می‌شوند. این باورها برخلاف واقعیت هستند و با هیچ‌گونه منطق یا شواهد خارجی، پشتیبانی نمی‌شوند. توهمات در این مرحله اغلب به صورت اغراق‌آمیز و حتی خطرناک بروز می‌کنند و می‌توانند بر تصمیم‌گیری، رفتار و روابط اجتماعی فرد تاثیر بگذارند. در ادامه، به رایج‌ترین انواع توهم در فاز شیدایی اشاره می‌کنیم:

1. توهمات بزرگ‌منشی (Grandiose Delusions)؛ فرد ممکن است باور داشته باشد که استعداد یا توانایی خارق‌العاده‌ای دارد، فردی مشهور یا ثروتمند است یا ماموریتی ویژه از سمت خدا یا یک نیروی برتر، بر عهده دارد.
2. توهمات پارانوئید (Paranoid Delusions)؛ در این حالت، فرد احساس می‌کند که تحت تعقیب یا نظارت قرار دارد و دیگران (مانند دولت، پلیس یا همسایه‌ها)، قصد آسیب رساندن به او را دارند.
3. توهمات مذهبی یا جسمی؛ برخی افراد ممکن است باور داشته باشند که با خدا در ارتباط هستند یا بدنشان، دچار تغییرات خارق‌العاده‌ای شده است.

ویژگی مهم این توهمات آن است که به طور معمول، با دیگر علائم شیدایی مانند افکار سریع، کاهش نیاز به خواب، افزایش انرژی و هیجان همراه هستند. در بیشتر موارد، فرد بینش کافی نسبت به غیرواقعی بودن این باورها ندارد و آن‌ها را کاملا واقعی تلقی می‌کند. همین موضوع ممکن است باعث بروز رفتارهای پرخطر، تصمیم‌گیری‌های نادرست و حتی مقاومت در برابر درمان و مراجعه به پزشک شود.^{Unpacking Episodes of Psychosis and Bipolar Disorder}

توهم در فاز افسردگی شدید

توهم در فاز افسردگی شدید، می‌تواند نشانه‌ای از اختلالی به نام افسردگی روان‌پریشانه یا Psychotic Depression باشد. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که بیمار، علاوه بر تجربه علائم کلاسیک افسردگی مانند غم عمیق، بی‌ارزشی و ناامیدی، دچار علائم روان‌پریشی مانند توهم و هذیان نیز می‌شود.

توهمات در این فاز اغلب از نوع شنیداری هستند؛ به این معنا که فرد صداهایی را می‌شنود که او را سرزنش می‌کنند، تحقیر می‌کنند یا باورهای منفی درباره‌ خود او را تایید می‌کنند. این صداها اغلب با حالت روحی فرد هماهنگ هستند، به‌طوری که محتوای آن‌ها با احساسات افسرده و افکار منفی مانند گناه، بی‌ارزشی و ناامیدی همخوانی دارد.

توهم‌ها می‌توانند بسیار واقعی و زنده به نظر برسند، تا جایی که فرد قادر به تشخیص واقعیت از خیال نیست. اگرچه توهمات شنیداری رایج‌تر هستند؛ اما در برخی موارد ممکن است فرد دچار توهمات دیداری، لمسی یا بویایی نیز شود. این وضعیت نه تنها می‌تواند افسردگی را شدیدتر کند؛ بلکه باعث افزایش اضطراب، ترس، انزوا و احساس درماندگی می‌شود.

افسردگی روان‌پریشانه، نوعی از افسردگی اساسی به شمار می‌رود که نیازمند درمان فوری است. بر اساس آمارها، حدود ۲۵ درصد از افرادی که با افسردگی شدید در بیمارستان بستری می‌شوند، دچار این نوع خاص از افسردگی هستند.^{Antipsychotic Medication for Bipolar Disorder}

تفاوت توهم با اسکیزوفرنی

توهم و اسکیزوفرنی، دو مفهوم مرتبط در حوزه روان‌پزشکی هستند؛ اما نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند. توهم یک علامت یا نشانه است، در حالی که اسکیزوفرنی یک اختلال روانی مزمن و پیچیده محسوب می‌شود.

بسیاری از افراد تصور می‌کنند هر کسی که دچار توهم می‌شود، مبتلا به اسکیزوفرنی است، در حالی که توهم می‌تواند در شرایط گوناگونی از جمله افسردگی روان‌پریشانه، اختلال دوقطبی، مصرف مواد یا حتی در حالت‌های گذرای خواب نیز رخ دهد. در ادامه تفاوت‌های اصلی این دو را در قالب جدول بیان می‌کنیم.

توهم، تنها یکی از علائم اختلالاتی مانند اسکیزوفرنی است؛ اما خود به تنهایی به معنای وجود این بیماری نیست. اسکیزوفرنی یک وضعیت پیچیده و فراگیرتر است که اختلال در عملکرد شناختی، رفتاری و اجتماعی به وجود می‌آورد.

درمان توهم در بیماران دوقطبی

در بیماران مبتلا به اختلال دوقطبی، توهم‌ها اغلب به عنوان بخشی از علائم روان‌پریشی در دوره‌های شیدایی یا افسردگی شدید ظاهر می‌شوند و درمان آن‌ها نیازمند ترکیبی از دارو و روان‌درمانی است. یکی از مهم‌ترین روش‌های درمان دارویی، استفاده از داروهای ضد روان‌پریشی است که به کنترل توهمات و هذیان‌ها کمک می‌کنند. این داروها با تنظیم عملکرد مغز در بخش‌های مرتبط با ادراک، خلق و افکار، باعث کاهش علائم روان‌پریشی می‌شوند.^{Schizophrenia}

داروهای تثبیت‌کننده خلق نیز، نقش اساسی در درمان بیماران دوقطبی دارند. این داروها باعث تنظیم نوسانات خلقی و کاهش خطر بروز دوره‌های شیدایی یا افسردگی، می‌شوند که خود می‌توانند محرکی برای بروز توهم‌ها باشند. استفاده از داروهای ضدافسردگی در درمان این عارضه ممکن است مفید باشد؛ اما باید با دقت و تحت نظر پزشک مصرف شوند؛ زیرا احتمال تحریک فاز شیدایی یا شدیدتر شدن علائم وجود دارد.

علاوه بر درمان دارویی، روان‌درمانی به خصوص درمان شناختی رفتاری (CBT) به بیماران کمک می‌کند تا افکار نادرست مرتبط با توهم‌ها را، شناسایی و به چالش بکشند و راهکارهای مقابله‌ای مناسبی را یاد بگیرند. آموزش خانواده و خود بیمار درباره اختلال دوقطبی و توهمات نیز، می‌تواند به درک بهتر بیماری و حمایت از بیمار کمک کند. مدیریت استرس و تکنیک‌های آرام‌سازی مانند ذهن‌آگاهی نیز، به کاهش شدت توهمات و پیشگیری از بروز آن‌ها موثر است.

نقش شناخت توهمات در مدیریت بهتر دوقطبی

توهم در اختلال دوقطبی، یکی از جنبه‌های مهم و در عین حال پیچیده این بیماری است که می‌تواند تشخیص و درمان را تحت تاثیر قرار دهد. به وجود آمدن توهم، چه در فاز شیدایی و چه در فاز افسردگی، نه تنها زندگی بیمار را تحت تاثیر می‌دهد؛ بلکه ممکن است باعث افزایش خطر رفتارهای پرخطر، گوشه‌گیری اجتماعی و حتی بستری شدن در مراکز درمانی شود.

شناخت تفاوت توهم در بیماران دوقطبی با بیماری‌هایی مانند اسکیزوفرنی، به روان‌پزشکان و خانواده‌ها کمک می‌کند تا مسیر درمان را هدفمندتر و دقیق‌تر طی کنند. استفاده از داروهای ضد روان‌پریشی در کنار روان‌درمانی، راهکار مؤثری برای کنترل هذیان در بیماری دوقطبی به شمار می‌رود. در آخر، افزایش آگاهی عمومی درباره توهم بیماران دو قطبی و کاهش برچسب‌زنی اجتماعی، نقش بسیار مهمی در حمایت از این بیماران دارد تا بتوانند زندگی‌ای باثبات و کم‌تنش را تجربه کنند.