چرا میگرن اغلب در یک سمت سر ایجاد می‌شود؟ درد میگرنی یک طرفه

چرا میگرن اغلب در یک سمت سر ایجاد می‌شود سؤالی است که ذهن بسیاری از بیماران را درگیر کرده است. در واقع، درد میگرنی یک طرفه نتیجه تحریک و التهاب عصب سه‌قلو است که وظیفه انتقال حس درد از صورت و سر به مغز را دارد. طبق آمار «انجمن بین‌المللی سردرد»، بیش از ۶۰ درصد مبتلایان به میگرن، درد خود را فقط در یک سمت سر تجربه می‌کنند. محل درد میگرن در سر معمولاً پشت چشم، شقیقه یا ناحیه گیجگاه است و این درد می‌تواند از ۴ تا ۷۲ ساعت ادامه داشته باشد.

تحقیقات نشان می‌دهد که نیم‌کره‌های مغزی انسان حساسیت‌های متفاوتی نسبت به سیگنال‌های درد دارند. در افرادی که سمت چپ مغزشان فعال‌تر است، حملات میگرنی بیشتر در همان سمت بروز می‌کند. همچنین، تغییرات جریان خون مغزی و ترشح غیرطبیعی سروتونین باعث تحریک عصب سه‌قلو می‌شود که در نهایت، الگوی درد میگرنی یک طرفه را شکل می‌دهد. جالب است بدانیم که استرس مزمن، کم‌خوابی و مصرف غذاهای حاوی تیرامین (مانند پنیر کهنه) می‌توانند به‌عنوان محرک‌های اصلی این نوع سردرد عمل کنند.

از نظر علمی، میگرن نتیجه تعامل بین عوامل عصبی، عروقی و شیمیایی است که باعث تحریک بیش از حد مسیرهای درد در مغز می‌شوند؛ در واقع، حساسیت غیرطبیعی سلول‌های عصبی و تغییرات در جریان خون مغز، باعث می‌شوند که پیام‌های درد، به صورت نامتقارن در مغز منتقل شوند و احساس درد، فقط در یک سمت ایجاد شود. در برخی افراد، ژنتیک و زمینه‌های بیوشیمیایی بدن نیز نقش دارند و تعیین می‌کنند کدام سمت مغز، بیشتر تحت تاثیر قرار بگیرد.

مطالعه‌ای در Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry نشان داد که بیش از ۵۸٪ از بیماران میگرنی، درد را فقط در یک سمت سر گزارش می‌کنند که با فعالیت نامتقارن عصب سه‌قلو مرتبط است.

ماهیت درد یک‌طرفه میگرن: درد میگرن کجای سر است؟

میگرن، نوعی سردرد عصبی است که اغلب با درد ضربان‌دار و شدید در یک سمت سر، بروز می‌کند. این درد اغلب در ناحیه شقیقه، اطراف چشم یا پشت سر احساس می‌شود و ممکن است علائمی مانند تهوع، حساسیت به نور و صدا و اختلال در تمرکز را به وجود بیاورد. با وجود این‌که بیشتر افراد، میگرن را یک درد یک‌طرفه می‌دانند، در برخی موارد ممکن است درد از یک سمت به سمت دیگر منتقل شود یا حتی، دوطرفه باشد.

علت این تفاوت در الگوی درد، به نحوه فعالیت سیستم عصبی و تغییرات عروقی در مغز مربوط می‌شود. التهاب عصب سه‌قلو و انقباض یا گشادشدن رگ‌های خونی مغز، می‌تواند باعث شود که درد تنها در یک سمت حس شود؛ اما در شرایط خاص، این فرایندها می‌توانند هر دو نیم‌کره مغز را درگیر کنند و درد بیشتری را به وجود بیاورد.

تفاوت اصلی میگرن با سردرد تنشی، در نوع درد و عوامل تحریک‌کننده آن است؛ سردرد تنشی، به طور معمول ناشی از استرس و فشار عضلانی است؛ در حالی‌که میگرن، بیشتر ریشه عصبی و عروقی دارد و به همین دلیل، درمان سردرد تنشی هم متفاوت است.

مغز و سیستم عصبی: ریشه‌های علمی درد یک‌طرفه میگرن

مغز افراد مبتلا به میگرن، حساسیت بیشتری نسبت به محرک‌های محیطی مانند نور، صدا یا تغییرات هورمونی دارد. این حساسیت، ناشی از فعالیت غیرطبیعی نورون‌ها و انتقال‌دهنده‌های عصبی است که باعث، تحریک بیش‌ازحد مسیرهای درد می‌شود. در هنگام بروز حمله میگرنی، نواحی خاصی از مغز مانند ساقه مغز، تالاموس و قشر حسی فعال‌تر از حالت طبیعی می‌شوند.

این فعالیت‌ها، باعث تغییر در جریان خون مغز و آزاد شدن مواد شیمیایی مانند سروتونین و CGRP، می‌شوند که به گسترش التهاب و انتقال پیام‌های درد کمک می‌کنند. همین تغییرات عصبی و عروقی، باعث می‌شوند که در بسیاری از بیماران، درد تنها در یک سمت سر احساس شود. شناخت این فرایندها، برای درک بهتر درمان سردرد و طراحی روش‌های موثرتر در کنترل میگرن، ضروری است.^{Migraine Headaches}

نقش عصب سه‌قلو (تریژمینال) در درد میگرن یک‌طرفه

عصب سه‌قلو یا تریژمینال، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال درد در مغز است و نقش مهمی در شکل‌گیری درد یک‌طرفه میگرن دارد. این عصب، از 3 شاخه اصلی تشکیل شده که بخش‌های مختلف صورت، پیشانی و ناحیه گیجگاهی را پوشش می‌دهند. در زمان بروز حمله میگرنی، تحریک این عصب باعث فعال شدن مسیرهای درد و ایجاد التهاب، در عروق مغزی می‌شود. نقش این عصب را می‌توان در چند مرحله توضیح داد:

1. تحریک اولیه؛ در اثر عوامل محرک مانند استرس، کم‌خوابی یا تغییرات هورمونی، عصب تریژمینال فعال می‌شود.
2. آزادسازی نوروپپتیدها؛ این تحریک باعث آزاد شدن مواد شیمیایی مانند CGRP و Substance P می‌شود که التهاب عروقی، ایجاد می‌کنند.
3. گسترش التهاب و درد؛ التهاب حاصل، پیام‌های درد را از طریق مسیرهای عصبی به مغز منتقل می‌کند و درک درد در یک سمت سر، شکل می‌گیرد.

به همین دلیل، عصب تریژمینال را می‌توان یکی از عوامل اصلی مسئول، در بروز درد یک‌طرفه در حملات میگرنی دانست.

فعالیت‌های نامتقارن مغزی و انتشار کورتیکال درد

یکی دیگر از دلایل علمی درد یک‌طرفه در میگرن، فعالیت‌های نامتقارن مغزی و پدیده‌ای به نام انتشار کورتیکال است. در این فرایند، یک موج الکتریکی غیرطبیعی در قشر مغز ایجاد می‌شود و به صورت تدریجی، در نواحی مختلف گسترش پیدا می‌کند. این فعالیت‌ها، اغلب در یک نیم‌کره مغز قوی‌تر هستند و همین موضوع، باعث می‌شود که درد بیشتر در همان سمت احساس شود.

مطالعات تصویربرداری مغزی، نشان داده‌اند که نیم‌کره راست یا چپ مغز، بسته به فرد، ممکن است حساسیت بیشتری نسبت به تحریکات عصبی داشته باشد. این تفاوت در عملکرد نیم‌کره‌ها باعث می‌شود که حتی در یک فرد مشخص، درد میگرن بیشتر در یک سمت تکرار شود؛ از طرف دیگر، انتشار کورتیکال با تغییرات در جریان خون مغز بروز کرده و می‌تواند، علائمی مانند تاری دید یا هاله میگرنی ایجاد کند.^Migraine

پژوهشگران Harvard Medical School اعلام کردند که نیم‌کره چپ مغز در افراد راست‌دست تمایل بیشتری به ایجاد پاسخ درد در حملات میگرنی دارد و این موضوع توضیحی برای درد یک‌طرفه در بیشتر بیماران است.

عوامل موثر بر سمت‌گیری و تکرار درد میگرن در یک سمت خاص

عواملی مانند فشار روانی، تغییرات هورمونی، وضعیت خواب و رژیم غذایی می‌توانند با تحریک مسیرهای درد در همان سمت سر، احتمال تکرار درد را افزایش دهند.

در برخی بیماران، آسیب یا التهاب مزمن در عضلات گردن و شانه نیز، ممکن است باعث فعال شدن مکرر مسیرهای عصبی در یک سمت شود؛ در نتیجه، ترکیب عوامل عصبی، محیطی و ژنتیکی در شکل‌گیری این الگوی تکرارشونده، نقش اساسی دارد.

تأثیر عوامل ژنتیکی و بیوشیمیایی بر یک‌طرفه بودن میگرن

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که زمینه ژنتیکی، نقش مهمی در تعیین الگوی درد میگرنی دارد. افراد دارای سابقه خانوادگی میگرن، نه تنها بیشتر در معرض ابتلا هستند؛ بلکه نوع، شدت و سمت بروز درد نیز می‌تواند از ژن‌ها تاثیر بپذیرد. از سوی دیگر، تغییرات بیوشیمیایی در مغز نیز، با ایجاد عدم تعادل در پیام‌رسان‌های عصبی مانند سروتونین و دوپامین، مسیرهای عصبی خاصی را فعال می‌کنند که در یک سمت سر، غالب‌تر هستند. برخی از عوامل مهم در این زمینه عبارت‌اند از:

• تغییر در ژن‌های مرتبط با کانال‌های یونی؛ این ژن‌ها، بر نحوه انتقال پیام عصبی و حساسیت نورون‌ها، تاثیر می‌گذارند.
• اختلال در تنظیم سروتونین؛ کاهش سطح سروتونین، می‌تواند باعث گشاد شدن رگ‌های خونی و تحریک مسیرهای درد، در یک سمت مغز شود.
• تفاوت در ساختار عصبی نیم‌کره‌ها؛ برخی افراد به صورت ژنتیکی، فعالیت بیشتری در یکی از نیم‌کره‌های مغزی دارند.

تعامل بین ژنتیک و بیوشیمی بدن، می‌تواند توضیحی منطقی برای تکرار درد میگرنی، در یک سمت خاص ارائه دهد.

طبق گزارش American Migraine Foundation، تفاوت در جریان خون مغزی و تحریک عصب سه‌قلو دلیل اصلی بروز درد میگرنی یک طرفه است، به‌ویژه در افرادی که زمینه ژنتیکی دارند.

محل درد در انواع میگرن: الگوهای یک‌طرفه و دوطرفه

محل بروز درد در میگرن، از فردی به فرد دیگر متفاوت است و بسته به نوع میگرن و ویژگی‌های عصبی فرد، تغییر می‌کند. در بیشتر موارد، میگرن کلاسیک یا میگرن با هاله، درد را به صورت یک‌طرفه در ناحیه شقیقه یا اطراف چشم، نشان می‌دهد. این درد، ممکن است از همان ناحیه شروع شده و به پشت سر یا گردن، گسترش پیدا کند؛ اما در برخی دیگر از انواع میگرن، مانند نوع بدون هاله یا مزمن، درد ممکن است دوطرفه باشد یا در کل ناحیه پیشانی و تاج سر، احساس شود.

یکی از دلایل این تفاوت، شدت و نوع فعالیت عصب سه‌قلو و مسیرهای عصبی مرتبط با آن است؛ همچنین، میگرن‌هایی که با تنش عضلانی یا خستگی فیزیکی همراه‌اند، بیشتر تمایل به الگوهای دوطرفه دارند. شناخت محل درد در انواع میگرن، به پزشکان کمک می‌کند تا نوع دقیق میگرن را تشخیص دهند و درمان مناسب‌تری، انتخاب کنند. این موضوع همچنین، به بیمار کمک می‌کند تا محرک‌های شخصی خود را، بهتر شناسایی کرده و از بروز حملات شدید، پیشگیری کند.^{Left- vs right-sided migraine: a scoping review}

تفاوت‌های بالینی میگرن یک‌طرفه با سایر سردردها

میگرن یک‌طرفه از نظر ویژگی‌های بالینی، شدت درد و علائم همراه، تفاوت‌های مشخصی با دیگر انواع سردردها دارد. سردرد تنشی اغلب دوطرفه است و احساس فشار یا سنگینی به وجود می‌آورد؛ اما میگرن یک‌طرفه بیشتر ماهیتی ضربان‌دار دارد و به طور معمول تنها یک سمت سر را درگیر می‌کند. در جدول زیر، تفاوت‌های اصلی بین این سه نوع سردرد را بیان می‌کنیم.

آگاهی از این تفاوت‌ها، کمک می‌کند تا بیمار به جای تحمل مکرر درد، بتواند به موقع، اقدام به درمان کند.

چرا درد میگرن فقط یک سمت سر را درگیر می‌کند؟

میگرن یک‌طرفه، نتیجه تعامل پیچیده بین عوامل عصبی، عروقی و ژنتیکی در مغز است که باعث تحریک مسیرهای خاص درد، در یک سمت سر می‌شود. فعالیت نامتقارن نیم‌کره‌های مغزی و نقش عصب تریژمینال در انتقال پیام‌های درد، از دلایل اصلی این الگو هستند؛ با این حال، در برخی بیماران، ممکن است میگرن دوطرفه یا متغیر باشد. درک علمی این تفاوت‌ها، به پزشکان و بیماران کمک می‌کند تا درمان موثرتری، برای کنترل حملات میگرنی انتخاب کنند.

درک این مسئله که چرا میگرن اغلب در یک سمت سر ایجاد می‌شود به تشخیص و درمان دقیق‌تر آن کمک می‌کند. در واقع، شناسایی محل درد میگرن در سر می‌تواند به پزشک نشان دهد کدام مسیر عصبی بیشتر درگیر شده است. درد میگرنی یک طرفه معمولاً نشانه‌ای از تحریک موضعی سیستم عصبی و عدم تعادل شیمیایی در مغز است. بنابراین، کنترل عوامل محرک، سبک زندگی سالم و درمان‌های هدفمند می‌تواند در کاهش تکرار حملات و شدت درد نقش مؤثری داشته باشد.