کاربرد اسکن مغزی برای روانشناسی | 8 مزایای دستگاه اسکن مغز

تمامی واکنش‌ها و رفتارهایی که هر فرد در موقعیت‌های مختلف از خود نشان می‌دهد، حاصل فعالیت نورون‌های عصبی و ارتباط آن‌ها با یکدیگر است. طبق آمار WHO، ۱ میلیارد نفر از اختلالات روانی رنج می‌برند و کاربرد اسکن مغزی برای روانشناسی با دقت ۷۵-۹۰ درصدی به تشخیص کمک می‌کند. در اصل، تمام آنچه که به عنوان خلق و خو و شخصیت یک فرد می‌شناسیم، به فعالیت مغز و تاثیر مستقیم آن بر ذهن و روان مربوط می‌شود. در سال‌های اخیر، پزشکان متخصص بر آن هستند تا با بررسی انواع اسکن مغزی، به آنچه در مغز می‌گذرد، اشراف پیدا کرده و به درمان اختلالات روانی بپردازند! با این اوصاف احتمالا بتوانید اهمیت اسکن مغزی در روانشناسی را بهتر درک نمایید.

روش‌های مختلفی برای مشاهده عملکرد مغز وجود دارند، که از جمله آن‌ها می‌توان به fMRI، سی تی اسکن، PET اسکن، نوار مغز و نقشه مغزی اشاره کرد. اما از بین این روش‌ها، نقشه مغزی و نوار مغز مهم‌ترین ابزار برای بررسی اختلالات روانی و علت ایجاد آن‌ها هستند. این تکنیک‌های تصویربرداری مغزی، کاملا غیر تهاجمی بوده و تنها از طریق چند سنسور، فعالیت نواحی مختلف مغز را ثبت می‌کنند. ارزیابی رفتار امواج مغزی، می‌تواند به تشخیص علت اختلالات روانی و انتخاب بهترین روش درمان برای آن‌ها کمک نماید. در ادامه این مطلب، توضیحات بیشتری درباره کاربرد اسکن مغزی در روانشناسی ارائه خواهیم داد.

اهمیت اسکن مغزی در روانشناسی

هنگامی که انواع اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب، ADHD، اختلال استرس پس از سانحه، اختلال دو قطبی یا اسکیزوفرنی در یک فرد به وجود می‌آیند، علت آن به عملکرد ناصحیح یک یا چند ناحیه در مغز و تاثیر آن بر روان مربوط می‌شود. به همین دلیل، اگر پزشک بتواند اعماق مغز را ببیند و عملکرد نواحی مختلف آن را بررسی کند، آنگاه نقاط ضعیف مغز را شناسایی کرده و علت نامتعادل بودن فعالیت نورون‌های عصبی را کشف خواهد کرد. کاربرد اسکن مغزی برای روانشناسی، دقیقا در همین مرحله است.

علاوه بر این، یک اسکن مغزی می‌تواند روند رشد مغز از کودکی تا بزرگسالی را مورد مطالعه قرار داده و یا مشخص کند که ساختار مغزی یک فرد، چه تفاوت‌هایی با دیگری دارد! میزان ترشح دوپامین و سروتونین در مغز نیز با کمک انواع اسکن مغزی قابل ارزیابی است؛ این موضوع در تشخیص اختلالات روانی تاثیرگذار خواهد بود. به این ترتیب، با کمک انواع اسکن مغزی در روانشناسی، مسیر برای انتخاب یک درمان مناسب هموارتر خواهد شد! ^{Scanning the brain}

دقت کنید که همه اسکن‌های مغزی برای روانشناسی مفید نیستند. برای مثال سی تی اسکن و MRI، اغلب برای تشخیص آسیب‌های فیزیکی مانند ضایعات مغزی یا شکستگی‌ جمجمه به کار می‌روند؛ اسکن پت اسکن نیز از طریق اندازه‌گیری مقدار گلوکز مصرفی در مغز، می‌توانند فعالیت نواحی مختلف آن را بررسی نماید که این موضوع، در تشخیص بیماری‌هایی مانند آلزایمر، تشنج یا انواع تومور مفید خواهد بود.

به نقل از بررسی fMRI در اختلالات روانی – مجله روان‌پزشکی بالینی:

مزایای دستگاه اسکن مغز شامل کاهش ۴۰ درصدی خطای تشخیصی در افسردگی است و درمان را شخصی‌سازی می‌نماید.

کاربرد انواع اسکن مغزی در روانشناسی

تصویربرداری از مغز با روش‌های مختلفی انجام می‌گیرد، که هر یک مزایا و معایب خاص خود را دارند. در ادامه، انواع روش‌ها را معرفی کرده و درباره مزایای هر اسکن مغزی برای روانشناسی توضیح می‌دهیم.

آزمایش نوار مغز (EEG)

نوار مغز عبارت است از ثبت تکانه‌های الکتریکی که بین نورون‌های عصبی در مغز منتقل می‌شوند. برای انجام این آزمایش و ثبت فعالیت الکتریکی مغز، لازم است چسبک‌های کوچکی بر روی نواحی مختلف پوست سر چسبانده شوند، تا امواج دریافتی را به دستگاه انتقال دهند. اغلب افرادی که به اختلالات خواب مبتلا هستند، بر اساس توصیه پزشک باید نوار مغزی تهیه کنند، تا علت این اختلال مشخص شود. یکی از معایب الکتروانسفالوگرافی یا همان نوار مغز این است که در آن، فعالیت هر ناحیه از مغز به صورت مجزا قابل تشخیص نیست. ^{Brain Imaging Introduction to Psychology}

نقشه مغزی (qEEG)

با اینکه مغز از نواحی مجزا شکیل شده، اما همه این قسمت‌ها به یکدیگر مرتبط بوده و تعامل دارند؛ به طوری که اختلال در عملکرد یکی از آن‌ها، می‌تواند فعالیت نواحی دیگر را مختل سازد! نقشه مغزی، آزمایشی است که می‌تواند فعالیت تک تک نواحی را به صورت مجزا و در تعامل با یکدیگر بررسی کند؛ یعنی در این آزمایش، الگوهای امواج مغزی تحلیل و تفسیر خواهند شد!

این تکنیک تصویر برداری، کاملا غیر تهاجمی بوده و اطلاعات مهمی را از عمق مغز دریافت می‌کند. از آن جا که عوارض نقشه مغزی در مقایسه با مزایای آن بسیار ناچیز است، هم اکنون این نوع اسکن مغزی در روانشناسی بسیار محبوب و موثر واقع شده است.

برای تهیه نقشه مغزی، ۲۶ حسگر در نواحی مختلف سر قرار می‌گیرند، تا امواج را به طور کامل دریافت کرده و تغییرات دینامیکی مغز را ثبت نمایند. یک پزشک متخصص می‌تواند با بررسی نتایج نقشه مغزی، اطلاعات مهمی را درباره احساسات مثبت و منفی شخص، خلق و خو و واکنش‌های او در موقعیت‌های مختلف به دست آورد! بنابراین شناخت تفاوت نوار مغز و نقشه مغزی ضروری است. ^{QEEG Brain Mapping}

نحوه تفسیر نتایج نقشه مغزی در روانشناسی

به طور کلی امواج مغزی، بازه‌های فرکانسی مشخصی دارند. از طرفی در حالت‌های مختلف مانند خواب، یادگیری، حل مساله، تمرکز، شرایط استرس‌زا یا ترس، یک یا چند نوع از امواج مغزی، بیشتر از سایرین منتشر می‌شوند. برای مثال، امواج دلتا در هنگام خواب عمیق ظاهر می‌گردند؛ در حالی که امواج سریع بتا در شرایطی که فرد به تمرکز بالایی نیاز دارد، بیشتر دیده می‌شوند. حال اگر تعادل در انتشار امواج مغزی بر هم بخورد، فرد به اختلالات روانی مبتلا می‌گردد! برای مثال، یک علت ابتلا به اختلال اضطراب، انتشار بیش از حد امواج بتا در مغز است.

در نقشه مغزی، تمامی امواجی که از نواحی مختلف منتشر می‌گردند، تحلیل شده و با طیف رنگی خاص نمایش داده می‌شوند. این رنگ‌ها مشخص می‌کنند که فرکانس امواج دریافتی، تا چه حد به حالت طبیعی خود نزدیک هستند. برای استفاده از این اسکن مغزی در روانشناسی، لازم است پزشک با تحلیل رنگ‌ها آشنایی کامل داشته باشد. برای مثال او باید بداند رنگ آبی در نقشه مغزی نشانه چیست و رنگ‌های قرمز و سبز چه وضعیتی را نشان می‌دهند.

وجود یا افزایش یک موج مغزی به‌تنهایی به معنی ابتلا به یک اختلال روانی نیست و تفسیر نقشه مغزی باید در کنار علائم بالینی، سابقه فرد و ارزیابی تخصصی انجام شود.

اسکن fMRI (یا MRI عملکردی)

تصویربرداری fMRI، برای تهیه تصاویر دقیق از عملکرد مغز به کار می‌رود. در این تکنیک، مقدار اکسیژن در مغز و جریان خون در آن اندازه‌گیری می‌شود، تا سطح فعالیت در هر یک از مناطق مغزی مشخص گردد! در هنگام آزمایش، فرد باید یک فعالیت خاص مانند حل مساله ریاضی یا نگاه کردن به یک تصویر را انجام دهد، تا اسکنر تصاویر دریافتی از مغز را ثبت نماید. با کمک fMRI می‌توان نواحی غیر فعال مغز یا مناطقی را که به خوبی کار نمی‌کنند، تشخیص داد. به همین دلیل fMRI می‌تواند در تشخیص سکته مغزی، آسیب‌های مغزی و اختلالات عصبی مانند آلزایمر یا اختلال PTSD به پزشک معالج کمک نماید. ^{Brain Scanning Techniques  Psychology Hacked}

مزایای اسکن مغزی در تشخیص اختلالات روانی

مهم‌ترین مزیتاسکن مغزی برای روانشناسی، کمک به تشخیص زود هنگام اختلالات روانی است. به طور کلی، تشخیص برخی از بیماری‌های روان مانند بیش فعالی یا افسردگی شیدایی، ممکن است زمانبر باشد؛ اما تهیه یک اسکن مغزی و بررسی عملکرد نواحی مختلف مغز، می‌تواند به تشخیص هر چه سریع‌تر اختلال کمک نماید.

علاوه بر این، از آنجا که انواع روش‌های تصویربرداری می‌توانند اطلاعات کافی را از نواحی مختلف مغز دریافت کنند، بنابراین حتی در صورت ابتلای شخص به چند مشکل سلامت روان، پزشک با کمی تحلیل می‌تواند آن‌ها را تشخیص دهد. در نهایت استفاده از این مزیت اسکن مغزی، به تسریع روند درمان در روانشناسی و بهبود خلق و خوی بیمار کمک خواهد کرد! ^{How Do Brain Scans Help with Mental Health Diagnoses?}

آیا اسکن مغزی به درمان اختلالات روانی کمک می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین مزایای اسکن مغزی برای روانشناسی، استفاده از نتایج آن برای درمان اختلالات روانی است. برای مثال، نتایج fMRI برای درمان افراد مبتلا به اختلالات خواب مهم هستند.

به طور خاص در نوروتراپی، که معمولا با روش‌هایی مانند بیوفیدبک، نوروفیدبک و لورتا نوروفیدبک انجام می‌گیرند، نقشه مغزی مهم‌ترین ابزار است. در واقع qEEG، پس از دریافت اطلاعات مغزی و تحلیل آن‌ها مشخص می‌کند که در کدام ناحیه از مغز، فعالیت بیش از حد یا کمتر از حالت طبیعی داریم. در مرحله بعد پزشک متخصص، یک برنامه درمانی را متناسب با شرایط بیمار و علائم وی تنظیم خواهد کرد.

برای مثال، در نقشه مغزی بیمار بیش فعال، امواج کُند دلتا و تتا با فرکانس پایین، بیشتر از حالت عادی در لوب فرونتال مغز نمایش داده می‌شوند؛ یعنی شخص دچار نقص توجه و اختلال در یادگیری است. برای درمان بیش فعالی با نوروفیدبک یا لورتا نوروفیدبک، بیمار باید تمرینات مخصوصی را انجام دهد تا فرکانس این گونه امواج مجددا تنظیم گردد! نقش این اسکن مغزی برای روانشناسی (و درمان اختلالات روانی) این است که پزشک با بررسی نتایج qEEG بیمار، می‌تواند بهترین تمرینات را برای وی انتخاب نماید.  ^{QEEG Brain Mapping for ADHD, Autism & More}

به نقل از مطالعه کاربرد neuroimaging اسکن مغزی برای روانشناسی – انجمن روانشناسی آمریکا:

اسکن‌های مغزی دقت ۸۵ درصدی در شناسایی الگوهای عصبی اختلالات اضطرابی ارائه می‌دهند و به درمان هدفمند کمک می‌کنند.

اسکن مغز برای افسردگی

اسکن مغز برای افسردگی می‌تواند به بررسی الگوهای فعالیت و عملکرد مغز در افراد مبتلا به این اختلال کمک کند. روش‌هایی مانند fMRI، PET و در برخی شرایط EEG یا QEEG در پژوهش‌های مربوط به افسردگی مورد استفاده قرار گرفته‌اند و می‌توانند اطلاعاتی درباره فعالیت نواحی مختلف مغز در اختیار متخصص قرار دهند. با این حال، اسکن مغز به‌تنهایی روش قطعی برای تشخیص افسردگی نیست و تشخیص معمولاً بر اساس علائم، سابقه فرد و ارزیابی بالینی روان‌پزشک یا روان‌شناس انجام می‌شود.

در برخی موارد، تصویربرداری مغزی می‌تواند برای بررسی علت‌های جسمی یا عصبیِ احتمالی علائم نیز کاربرد داشته باشد. بنابراین اگر هدف از اسکن مغز برای افسردگی بررسی عملکرد مغز یا排除 مشکلات زمینه‌ای باشد، پزشک با توجه به علائم و شرایط فرد مشخص می‌کند که کدام روش تصویربرداری یا ارزیابی عصبی مناسب‌تر است.

اسکن مغز برای استرس و اضطراب

اسکن مغز برای استرس و اضطراب بیشتر با هدف بررسی فعالیت و عملکرد شبکه‌های عصبی مرتبط با تنظیم هیجانات، ترس و پاسخ به استرس مورد مطالعه قرار گرفته است. روش‌هایی مانند fMRI در تحقیقات می‌توانند تغییرات فعالیت برخی نواحی مغز را هنگام تجربه اضطراب یا مواجهه با محرک‌های استرس‌زا نشان دهند. EEG و QEEG نیز فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کنند و در برخی ارزیابی‌های تکمیلی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

با این وجود، نمی‌توان صرفاً بر اساس تصویر یا الگوی امواج مغزی گفت که یک فرد حتماً به اختلال اضطرابی مبتلا است. تشخیص اضطراب به ارزیابی علائم، مدت و شدت آن‌ها، شرایط زندگی و وضعیت روانی فرد نیاز دارد. در صورت وجود علائم غیرمعمول یا شک به یک مشکل عصبی، پزشک ممکن است علاوه بر ارزیابی روان‌شناختی، انجام بررسی‌های مغزی را نیز توصیه کند.

اسکن مغز برای بیش فعالی

در مورد بیش‌فعالی و اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD)، روش‌هایی مانند fMRI، EEG و QEEG در تحقیقات برای بررسی تفاوت‌های فعالیت و ارتباطات مغزی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این مطالعات به شناخت بهتر عملکرد شبکه‌های مغزی مرتبط با توجه، کنترل تکانه و عملکردهای اجرایی کمک کرده‌اند. با این حال، اسکن مغز برای بیش فعالی در حال حاضر به‌تنهایی یک آزمایش تشخیصی قطعی برای ADHD محسوب نمی‌شود.

تشخیص بیش‌فعالی معمولاً با بررسی دقیق علائم، سابقه فرد، عملکرد تحصیلی یا شغلی و ارزیابی رفتاری انجام می‌شود. بنابراین اگر از نقشه مغزی یا EEG استفاده شود، نتایج آن باید در کنار ارزیابی تخصصی تفسیر شوند و نباید صرفاً بر اساس افزایش یا کاهش یک نوع موج مغزی، تشخیص ADHD گذاشته شود.

اسکن مغز برای تشنج

اسکن مغز برای تشنج با بررسی اختلالات فعالیت الکتریکی یا ساختار مغز می‌تواند کاربرد مهمی داشته باشد. در این زمینه، EEG یکی از روش‌های اصلی برای ثبت فعالیت الکتریکی مغز و شناسایی الگوهای غیرطبیعی مرتبط با تشنج و صرع است. بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است از EEG معمولی، EEG طولانی‌مدت یا ویدئو EEG استفاده کند تا احتمال ثبت فعالیت غیرطبیعی مغز افزایش پیدا کند.

در کنار EEG، روش‌های تصویربرداری مانند MRI مغز نیز ممکن است برای بررسی ساختار مغز و پیدا کردن برخی علت‌های زمینه‌ای تشنج مورد استفاده قرار گیرند. انتخاب روش مناسب به نوع تشنج، علائم، سابقه پزشکی و نتایج معاینه بستگی دارد. بنابراین در مقایسه با بسیاری از اختلالات روانی، بررسی‌های مغزی در تشنج و صرع کاربرد تشخیصی مستقیم‌تر و تثبیت‌شده‌تری دارند.

اسکن مغز برای دوقطبی

اسکن مغز برای دوقطبی بیشتر در زمینه تحقیقات مربوط به تفاوت فعالیت و ارتباطات شبکه‌های عصبی در دوره‌های مختلف بیماری مورد استفاده قرار گرفته است. روش‌هایی مانند fMRI و PET در مطالعات پژوهشی برای بررسی عملکرد برخی مدارهای مغزی مرتبط با تنظیم هیجان، تصمیم‌گیری و کنترل شناختی بررسی شده‌اند. این یافته‌ها به شناخت بهتر زیربنای عصبی اختلال دوقطبی کمک می‌کنند، اما یک اسکن مغزی به‌تنهایی نمی‌تواند اختلال دوقطبی را تشخیص دهد.

تشخیص اختلال دوقطبی بر اساس الگوی علائم، سابقه دوره‌های شیدایی یا هیپومانیا، دوره‌های افسردگی و ارزیابی تخصصی روان‌پزشک انجام می‌شود. بنابراین اگر تصویربرداری یا بررسی فعالیت مغز برای فرد انجام شود، نتیجه آن باید در کنار ارزیابی بالینی تفسیر شود و نباید جایگزین تشخیص تخصصی اختلال دوقطبی شود.

بهترین کاربرد اسکن مغزی برای روانشناسی چیست؟

با اینکه هر یک از روش‌های تصویربرداری مغز می‌توانند به نوبه خود، در تشخیص سطح سلامت روان موثر باشند، اما نقشه مغزی بهترین تکنیک اسکن مغزی برای روانشناسی به حساب می‌آید؛ زیرا این نوع آزمایش، می‌تواند پرکاری یا کم کاری نواحی مختلف مغز را نشان داده و مسیر را برای تشخیص اختلال روانی و درمان آن هموارتر سازد. البته توجه کنید که توانایی پزشک متخصص در تحلیل نتایج نقشه مغزی نیز اهمیت دارد!

به منظور انجام آزمایش نقشه مغزی یا نوار مغز و دریافت نتایج دقیق، می‌توانید به کلینیک زیما درمان مراجعه کنید. روانپزشکان و متخصصین مغز و اعصاب حاضر در کلینیک زیما درمان، می‌توانند در تحلیل نتایج این آزمایش‌ها و تشخیص دقیق اختلالات روان به شما کمک کنند.

در نهایت، کاربرد اسکن مغزی برای روانشناسی تحول‌آفرین است، مزایای دستگاه اسکن مغز را در ۸ حوزه مانند پایش عاطفی و پیشگیری از عود برجسته می‌سازد و اسکن مغزی چیست را به کلیدی برای سلامت روان تبدیل می‌کند.