علائم افسردگی پس از زایمان | چطور افسردگی بعد زایمان را درمان کنیم؟

تغییرات ناشی از دوران بارداری و زایمان، چه از نظر جسمانی و چه روانی، برخی از مادران را مستعد ابتلا به افسردگی پس از زایمان می‌کند! از مهم‌ترین علائم افسردگی بعد زایمان می‌توان به گریه‌های مکرر، احساس خستگی و ضعف، احساس گناه، اضطراب دائمی و افت و خیزهای احساسی اشاره کرد. طبق گزارش CDC در سال ۲۰۲۳، بیش از ۱ نفر از هر ۸ زن پس از زایمان دچار درجاتی از این اختلال می‌شوند. بر اساس تعریف افسردگی در روان‌پزشکی بالینی، این وضعیت می‌تواند مزمن شود اگر بدون مداخله باقی بماند.

اغلب افرادی که سابقه خانوادگی افسردگی دارند، در معرض این اختلال روانی قرار می‌گیرند! همچنین، وجود انواع مشکلات و شرایط پیچیده در حین بارداری، می‌تواند عامل ابتلا به افسردگی بعد از زایمان باشد. در هر حال، با مراجعه به یک پزشک اعصاب و روان مجرب، می‌توان برای درمان افسردگی شدید با دارو یا با کمک روش‌های غیر دارویی، اقدام نمود.

منظور از افسردگی پس از زایمان چیست؟

بارداری و زایمان، دورانی هستند که زندگی افراد را به طور قابل توجهی تغییر داده، و برای بسیاری از افراد نیز هیجان انگیز است! اما حس مسئولیت برای نگهداری از فرزند و همچنین، شروع یک دوره جدید در زندگی افراد، ممکن است خسته‌کننده یا طاقت فرسا به نظر برسد؛ بر همین اساس، ایجاد احساس نگرانی یا شک، مخصوصا برای مادرانی که برای اولین بار صاحب فرزند شده‌اند، کاملا طبیعی خواهد بود. این نگرانی، عموما با نوسانات خلقی شدید، غم و اندوه، احساس تنهایی و بی‌پناهی و گریه‌های مکرر، ظاهر می‌گردد. مجموعه همه این رفتارها، نشانه‌هایی از یک اختلال روانی (معمولا موقتی)، تحت عنوان افسردگی پس از زایمان شناخته می‌شوند.^{Postpartum Depression: Causes, Symptoms & Treatment (clevelandclinic.org)}

افسرده شدن بعد از زایمان، نه تنها خود فرد، بلکه اعضای خانواده و کسانی را که در ارتباط مستقیم با او هستند، تحت تاثیر قرار می‌دهد. در حالت کلی، تغییرات هورمونی، عاطفی، مالی، فیزیکی و اجتماعی، می‌توانند منجر به ایجاد یا تشدید علائم افسردگی در بیمار گردند. لازم است بدانید که این اختلال روانی، در بین مادرانی که به تازگی کودک خود را به دنیا آورده‌اند، امری طبیعی خواهد بود و با کمک یک پزشک متخصص اعصاب و روان، می‌توان آن را مدیریت نمود.

همانگونه که انجمن روان‌پزشکی آمریکا می گوید:

افسردگی پس از زایمان نه تنها یک پاسخ طبیعی به فشارهای زایمان نیست، بلکه اختلالی قابل درمان است که می‌تواند عملکرد مادر و پیوند اولیه با نوزاد را مختل کند.

علائم انواع افسردگی پس از زایمان کدامند؟

از نظر روانشناسی، اختلالات خلقی و مشکلات سلامت روان پس از زایمان را می‌توان در سه دسته اصلی، تقسیم بندی نمود، که هر یک از آن‌ها، علائم خود را دارند؛ در ادامه، به علائم انواع افسردگی اشاره می‌کنیم.

اندوه بعد از زایمان یا اندوه ناشی از نوزاد

اندوه ناشی از نوزاد، حدود ۵۰ تا ۷۵ درصد از افراد را تحت تاثیر قرار می‌دهد؛ این گونه افراد، حس و حال ناراحتی خود را با گریه‌های مکرر و طولانی، اضطراب و غم و اندوه نشان می‌دهند. مهم‌ترین ویژگی افسردگی بعد از زایمان از نوع اندوه ناشی از نوزاد، این است که فرد پس از گذشت 2 هفته، می‌تواند به حالت عادی بازگشته و زندگی خود را از سر گیرد؛ بدون آنکه به مصرف دارو یا درمان تخصصی افسردگی نیاز داشته باشد! البته بهتر است اعضای خانواده و همسر، در این شرایط، از بیمار مراقبت کنند.

افسردگی پس از زایمان

این وضعیت، نسبت به ناراحتی ناشی از نوزاد، جدی‌تر است و از این رو، به درمان‌های روانپزشکی خاص نیاز دارد. آمار نشان می‌دهند که از هر 7 مادر، یک نفر به این نوع افسردگی مبتلا می‌گردد؛ ضمن اینکه اگر شخص پس از بارداری اول، به این اختلال روانی مبتلا شود، ممکن است در بارداری‌های بعدی، با احتمال بیشتری به آن دچار گردد. از مهم‌ترین علائم افسردگی بعد از زایمان، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• افت و خیز‌های رفتاری متناوب
• گریه‌های مکرر بدون دلیل مشخص
• تحریک پذیری
• خستگی و ضعف شدید
• احساس گناه
• حس اضطراب و نگرانی
• ناتوانی در مراقبت از خود و کودک

نکته‌ای که باید به آن دقت کنید، این است که شدت این علائم در هر فرد، می‌تواند از خفیف تا شدید تغییر کند؛ ضمن اینکه مدت زمان ماندگاری علائم افسردگی پس از زایمان، از چند هفته تا چند ماه متغیر است. در هر حال، یک روانپزشک متخصص می‌تواند از طریق تجویز داروهای ضد افسردگی و همچنین، با کمک تکنیک‌های روان درمانی، به مادر کمک کند تا علائم خود را بهبود بخشد.

روان پریشی پس از زایمان

حادترین نوع افسردگی پس از زایمان، ایجاد نوعی روان پریشی است، که شخص پس از به دنیا آوردن فرزند خود، به آن مبتلا می‌گردد. روان پریشی بعد از زایمان، به مراقبت‌های پزشکی فوری و جدی نیاز دارد؛ البته احتمال ابتلا به این اختلال روانی، یک در هزار است.^{Postpartum depression – Diagnosis and treatment – Mayo Clinic}

علائم افسردگی پس از زایمان، در افراد مبتلا به این مشکل سلامت روان، بسیار شدید هستند و معمولا بلافاصله پس از زایمان، ظاهر می‌گردند؛ این علائم از چند هفته تا چند ماه ماندگار خواهند بود. از علائم روان پریشی پس از زایمان، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. بی‌قراری شدید
2. احساس گیجی
3. حس ناامیدی و شرم
4. بی‌خوابی و نداشتن خواب راحت
5. پارانویا
6. توهم یا هذیان گویی
7. بیش فعالی
8. گفتار سریع یا شیدایی

یکی از علائم افسردگی پس از زایمان از نوع روان پریشی، امکان خودکشی یا آسیب رساندن به نوزاد است! در چنین شرایطی، برای درمان این نوع از افسردگی، بیمار باید در بیمارستان بستری شده و با کمک روش‌های درمان افسردگی، تحت درمان قرار گیرد.

مجله علمی روان‌پزشکی لانست درباره مداخله زودهنگام در افسردگی پس از زایمان اعلام کرده:

مداخلات زودهنگام می‌توانند علائم افسردگی پس از زایمان را کاهش دهند و از بروز اختلالات طولانی‌مدت روان‌شناختی در مادر جلوگیری کنند.

فاکتورهای خطر برای ابتلا به افسردگی پس از زایمان

وجود برخی عوامل، باعث می‌شوند تا فرد در خطر ابتلا به افسردگی پس از زایمان قرار گیرد. از مهم‌ترین فاکتورهای خطر برای این اختلال روانی، می‌توان حالت‌های زیر را نام برد:

• وجود سابقه شخصی یا خانوادگی درباره ابتلا به افسردگی، افسردگی پس از زایمان یا اختلال نارسایی پیش از قاعدگی
• نداشتن حمایت اجتماعی
• احساس دوگانگی در مورد بارداری
• دوران بارداری دشوار یا زایمان سخت
• زایمان زودرس
• به دنیا آوردن نوزادی که شرایط پزشکی خاص دارد
• زایمان در سنین کمتر از ۲۰ سال
• داشتن نوزادی که زیاد گریه می‌کند

علت افسردگی بعد از زایمان چیست؟

به نظر می‌رسد اختلالات هورمونی و تغییر در سطح هورمون‌ها پس از زایمان، با افسردگی در ارتباط باشد؛ زیرا سطح استروژن و پروژسترون در دوران بارداری، حدود ۱۰ برابر بیشتر از حالت عادی است و پس از زایمان، این مقدار به یکباره افت می‌کند! به طوری که تنها تا سه روز پس از زایمان، سطح آن‌ها به حد متعادل و طبیعی خود می‌رسد. با این حال، تحقیقات بیشتری باید انجام گیرند، تا تاثیر نوسانات هورمونی بر افسردگی بعد از زایمان تایید گردد.

از سوی دیگر، تغییرات گسترده روانی و اجتماعی، که ارتباط مستقیم با بچه‌دار شدن دارند، می‌توانند خطر افسرده شدن بعد از زایمان را افزایش دهند. برای مثال، تغییر در روابط فرد با اطرافیان و همچنین، نگرانی در مورد مسئولیت‌های جدید، این مساله را تحریک می‌کنند؛ حتی تغییرات شیمیایی و فیزیکی بدن مادر، مانند کمبود خواب، می‌توانند علت افسردگی پس از زایمان باشند!

در چه صورتی باید به روانپزشک مراجعه کرد؟

فردی که به تازگی کودک خود را به دنیا آورده، و احتمالا به افسردگی پس از زایمان مبتلا شده، ممکن است علائم زیر را از خود نشان دهد:

1. افکار مکرر مرگ یا خودکشی
2. تصمیم درباره آسیب رساندن به خود یا کودک
3. به هم ریختگی خلق و خو در اکثر ساعات روز؛ حداقل به مدت 2 هفته به صورت پیوسته
4. احساس گناه، اضطراب، ناامیدی، ترس، وحشت یا بی‌ارزشی
5. نداشتن تمرکز کافی
6. مشکل در تفکر، تصمیم‌گیری یا برخورد با موقعیت‌های روزمره و عادی
7. عدم تمایل نسبت به فعالیت‌های مورد علاقه؛ حداقل به مدت 2 هفته

مشاهده این علائم، مشخص می‌کند که فرد باید حتما به یک روانپزشک متخصص مراجعه کند. پزشک اعصاب و روان می‌تواند مطابق با دانش و تکنیک‌های تخصصی، نوع اختلال را تشخیص داده و برای درمان آن برنامه‌ریزی نماید.

درمان افسردگی پس از زایمان چگونه است؟

شدت و نوع علائم افسردگی پس از زایمان، در هر فرد با دیگری متفاوت است؛ بنابراین استفاده از درمان‌های خط اول، مانند روان‌درمانی و مصرف دارو، متناسب با وضعیت شخص برنامه‌ریزی خواهد شد. از جمله داروهای مصرفی بیماران می‌توان به پروکستاین (پاکسیل)، فلوکستین (پروزاک)، سرترالین (Zoloft)، داروهای ضد افسردگی سه حلقه‌ای مانند آمی‌تریپتیلین، بوپروپیون و همچنین ترازودون اشاره کرد.

برای درمان افسردگی شدید یا روان پریشی پس از زایمان، باید داروهای ضد افسردگی و ضد اضطراب، برای فرد تجویز شوند. همچنین، ممکن است لازم باشد فرد در بیمارستان بستری گردد، تا وضعیت او پایدار گردد. درمان‌های غیر دارویی، مانند الکتروشوک و درمان افسردگی با rTMS نیز می‌توانند راهکارهای مفیدی برای بهبود این وضعیت باشند.

پزشک متخصص، می‌تواند داروهایی را تجویز کند که با ایجاد تعادل در انتقال دهنده‌های شیمیایی مغز، خلق و خوی فرد به تدریج بهبود یابد؛ بدون آنکه عوارض خاصی برای کودک و مادر در پی داشته باشند!

ابتلا به افسردگی بعد از زایمان

افسردگی پس از زایمان می‌تواند هم به مادر و هم به کودک آسیب‌های جدی وارد کند؛ از این رو، درمان افسردگی پس از زایمان باید در اولویت قرار گیرد. گریه‌های بی‌دلیل، احساس اندوه مداوم و اضطراب از علائم افسردگی بعد زایمان هستند. متخصصان روان‌پزشکی کلینیک زیما درمان می‌توانند در تشخیص و تفاوت افسردگی ماژور و مینور به شما کمک کنند و موثرترین شیوه‌های درمانی متناسب با شرایط‌تان را پیشنهاد دهند.