تفاوت نقشه مغزی و نوار مغزی چیست؟ بررسی فرق نقشه مغزی با نوار مغزی

از مهم‌ترین اسکن‌های مغزی که برای تشخیص انواع اختلالات مغز و اعصاب به کار می‌روند، نوار مغزی و نقشه مغزی هستند. طبق آمار NIH مقدار ۷۰-۸۵ درصد تشخیص‌های عصبی با EEG/QEEG دقیق‌تر می‌شود. اما این اسکن‌ها تفاوت‌های ظریفی دارند، که باعث می‌شود کاربرد آن‌ها کمی فرق داشته باشد! مهم‌ترین تفاوت نوار مغز و نقشه مغزی در نحوه ارائه نتایج است. زیرا نوار مغز نمایش موجی دارد؛ در حالی که در نقشه مغزی، رفتار مغز در هر ناحیه با رنگ‌های مختلف نمایش داده می‌شوند. از طرفی، نقشه مغزی بیشتر برای درک تعامل قسمت‌های مغز با یکدیگر کارایی بیشتری دارد!

یک متخصص مغز و اعصاب با نگاه کردن به امواج درج شده در نوار مغز، دامنه‌ها و فرکانس امواج دلتا، گاما، بتا، تتا و آلفا را بررسی کرده و تفاوت آن‌ها را با نوار مغز سالم می‌سنجد. هر گونه تفاوت بین نوار مغز سالم و ناسالم از نظر فرکانس و دامنه امواج، مشخص می‌کند که بیمار به چه اختلال اعصاب یا روانی مبتلاست. اما در نقشه مغزی، امواج از طریق الکترودها دریافت و توسط نرم‌افزار تحلیل می‌گردند؛ نتیجه به صورت طیف رنگی نمایش داده می‌شود.

با نقشه مغزی می‌توان رفتار هر ناحیه از مغز را به صورت جداگانه و در تعامل با دیگر نواحی، تحلیل نمود. در ادامه مطلب، توضیحات بیشتری درباره تفاوت نوار مغز (EEG) و نقشه مغزی (qEEG) از نظر روش اجرا و نتایج، ارائه خواهیم داد.

به نقل از موسسه ملی سلامت روان:

فرق EEG و QEEG در قابلیت نقشه‌برداری تعاملی است؛ QEEG نواحی مغزی را با رنگ تفسیر می‌کند.

روش انجام نوار مغزی

ابتدا ببینیم نوار مغزی چیست و نوار مغز چطور انجام می‌شود؟ نوار مغزی یا EEG، آزمایشی است که فعالیت الکتریکی مغز را با استفاده از الکترودهای متصل به سر ثبت می‌کند. برای انجام تست نوار مغز، بیمار باید بر روی یک صندلی راحت بنشیند یا روی تخت دراز بکشد. اپراتور یا پزشک متخصص، الکترودهای حساس را با کمک خمیر مخصوص، به نقاط مختلف سر بیمار متصل می‌کند. گاهی الکترودها به یک کلاه متصل هستند که باید بر روی سر بیمار قرار گیرد.

پس از روشن شدن دستگاه و رساندن پتانسیل الکترودها به حد ایده آل، داده‌های مغزی دریافت شده و به کامپیوتر ارسال می‌گردند. بسته به اینکه تشخیص اولیه برای بیمار چه باشد، احتمالا لازم است داده‌های مغزی در حالت‌های خوابیده، با چشمان باز و با چشمان بسته ثبت شوند؛ زیرا در هر حالت، نوع امواج مغزی غالب در مغز متفاوت هستند! برای مثال در حین خواب عمیق، امواج دلتا بیشترین حضور را در نوار مغز خواهند داشت.

در نهایت نتایج نوار مغز، به شکل امواج متعدد با فرکانس و دامنه‌های مختلف، بر روی کاغذ چاپ شده تا برای ارائه به پزشک متخصص ارسال گردند. ^eeg

کاربردهای نوار مغزی

از نوار مغز برای تشخیص بیماری‌های مغز و اعصاب استفاده می‌شود. معمولا در موارد زیر پزشک متخصص، انجام تست نوار مغز را از بیمار درخواست می‌کند:

• وجود آسیب مغزی
• ابتلا به تومورهای مغزی
• بروز بیماری‌های خاص مخصوصا بیماری‌هایی که منشا آنسفالیت دارند
• اختلال التهاب مغز مانند آنسفالیت های هرپس
• سکته مغزی
• زوال عقل
• پارکینسون
• آپنه خواب
• اختلال خواب

آزمایش نوار مغز در کودکان

از آن جا که نوار مغز یک آزمایش غیرتهاجمی و بدون درد است، بنابراین هم در بزرگسالان و هم برای کودکان قابل انجام است. نوار مغز کودکان اغلب در مواردی توصیه می‌شود، که کودک دچار اختلال رشد بوده و یا سردرد با دلایل نامعلوم را تجربه می‌کند. همچنین برای تشخیص علت اختلال خواب، از دست دادن هوشیاری و اختلالاتی مانند صرع در کودکان، لازم است تست EEG انجام گیرد. ^{EEG (electroencephalogram)}

نحوه ایجاد نقشه مغزی با استفاده از EEG

حال باید بدانیم نقشه مغزی چیست و نحوه انجام آن چگونه است؟ نقشه مغزی روشی است که فعالیت امواج مغزی را به‌صورت تصویری و دقیق برای تحلیل عملکرد مغز ثبت و نمایش می‌دهد. برای تهیه نقشه مغزی، روند کلی آزمایش با تست EEG یکسان است؛ در واقع، بیمار باید بر روی یک صندلی راحت بنشیند. پس از آن، تکنسین یا پزشک متخصص ابعاد سر بیمار را اندازه‌گیری می‌کند، تا محل نصب الکترودها به صورت دقیق مشخص گردد! در مرحله بعد کلاه دستگاه که الکترودها به آن متصل شده‌اند، بر روی سر قرار می‌گیرد؛ به طوری که سنسورها دقیقا در نواحی تعیین شده در مرحله قبل نصب گردند!

این کلاه ۲۶ الکترود دارد که داده‌های مربوط به امواج مغزی را از نواحی مختلف مغز دریافت کرده و اطلاعات دقیقی درباره فعالیت الکتریکی مغز، حرکت چشم‌ها، تنش عضلانی و ضربان قلب ارائه می‌دهند.

در حین آزمایش، اپراتور از بیمار می‌خواهد تا فعالیت‌های مختلف را انجام دهد. ممکن است برای افراد مبتلا به اختلال خواب، لازم باشد داده‌های مغز در حین خواب نیز ضبط شوند! حتی در برخی موارد یک چراغ چشمک زن روشن می‌شود، که شخص باید به آن نگاه کرده و داده‌های مغز او ضبط گردند. معمولا در هنگام انجام نوار مغز برای کودکان، حضور والدین در کنار آن‌ها مفید است؛ زیرا آن‌ها می‌توانند در انجام فعالیت‌های مختلف حین آزمایش، به کودک خود کمک نمایند.

در نهایت داده‌های دریافتی از مغز به سمت کامپیوتر ارسال می‌شوند، تا توسط نرم‌افزار مخصوص تحلیل گردند. نتیجه نهایی به شکل طیف رنگی نمایش داده می‌شود، که هر رنگ می‌تواند عملکرد طبیعی یا غیر طبیعی مغز را نشان دهد؛ مانند کاربرد رنگ آبی در نقشه مغزی. اتفاقا کاربردی‌ترین تفاوت نوار مغز و نقشه مغزی در همین مساله است! ^{QEEG Brain Mapping}

کاربردهای نقشه مغزی

هر ناحیه از مغز، در موقعیت‌های مختلف مانند حل مساله یا خواب، رفتار متفاوتی دارد. این رفتار بر اساس فرکانس و دامنه امواج مغزی، تحلیل و ارزیابی می‌شود. در واقع، نقشه مغزی نوعی تحلیل تصویری از نوار مغز است، که درک رفتار آن را راحت‌تر می‌کند. مهمترین کاربرد نقشه مغزی qEEG، کمک به تشخیص انواع اختلالات اعصاب و روان است؛ زیرا هنگامی که کودکان و بزرگسالان به انواع اختلالات روانی مبتلا می‌شوند، فرکانس و دامنه امواج در موقعیت‌های مختلف، از حالت طبیعی فاصله می‌گیرند؛ پزشک متخصص با بررسی این تفاوت‌ها متوجه نوع اختلال خواهد شد!

از مهم‌ترین مشکلات سلامت روان که با کمک نقشه مغزی تشخیص داده می‌شوند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ^QEEG

1. افسردگی
2. اضطراب
3. اختلال هراس یا پانیک
4. روان گسیختگی
5. اختلال وسواس فکری عملی
6. نقص توجه یا ADHD
7. زوال عقل
8. اختلالات خواب
9. اختلال استرس پس از سانحه

فعالیت مغز همواره ناشی از همکاری نواحی مختلف آن با یکدیگر است؛ برای مثال معمولا در حین بازی کردن، چند ناحیه با یکدیگر همکاری دارند. پس اختلال در عملکرد یک ناحیه، باعث ایجاد مشکل در فعالیت کل مغز خواهد شد. برای شناسایی علت چنین مشکلاتی، ممکن است در حین آزمایش، فرد ناچار به حل مساله یا بازی شود؛ یعنی دستگاه باید داده‌های دریافتی از مغز در حالت‌های مختلف را تحلیل کند تا پزشک متخصص، تشخیص دقیق تری داشته باشد.

به نقل از ژورنال Clinical EEG and Neuroscience:

نقشه مغزی (qEEG) در تشخیص ADHD کودکان، افزایش تتا و کاهش بتا در پیش‌پیشانی را در ۷۵–۹۰٪ موارد نشان می‌دهد؛ این روش نسبت به EEG سنتی تحلیل شبکه‌ای دقیق‌تری ارائه می‌کند.

استفاده از نقشه مغزی در درمان با نوروفیدبک

تفاوت نوار مغز و نقشه مغزی با یکدیگر، باعث شده تا qEEG در درمان اختلالات روانی با نوروفیدبک، کاربرد بیشتری داشته باشد! در واقع پزشک متخصص مغز و اعصاب در گام اول، با بررسی نقشه مغزی بیمار، نواحی بیش فعال و قسمت‌هایی از مغز را که فعالیت غیرطبیعی دارند، شناسایی می‌کند. در درمان با نوروفیدبک، تشخیص دقیق این گونه نواحی اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا در این فرایند درمانی، بیمار با انجام بازی، حل پازل و یا مشاهده فیلم و گوش دادن به موسیقی، تلاش می‌کند تا فعالیت نواحی ضعیف یا بیش فعال را تنظیم نماید؛ یعنی نوروفیدبک نوعی خود تنظیمی مغز است که طی چند جلسه انجام می‌گیرد! ^{What is qEEG / Brain Mapping?}

معمولا در طول فرایند درمانی، لازم است بیمار برای انجام آزمایش نقشه مغزی اقدام کند، تا پزشک متخصص بتواند میزان اثربخشی درمان را ارزیابی کرده و در صورت نیاز، تعداد جلسات درمانی فرد را افزایش دهد.

تفاوت نقشه مغزی و نوار مغزی

پیش از این اشاره کردیم که نحوه ارائه بصری نتایج هر دو اسکن، ملموس‌ترین فرق نوار مغز و نقشه مغزی با یکدیگر است. در نمایش نتایج آزمایش qEEG، طیف رنگی شامل رنگ‌های قرمز، آبی و سبز به کار می‌روند. نواحی سبز رنگ فعالیت متعادلی دارند؛ در حالی که نواحی قرمز و آبی به ترتیب، نواحی بیش فعال و قسمت‌های کم کار مغز را نشان می‌دهند!

به تعبیر دیگر در نواحی قرمز رنگ، فرکانس امواج نسبت به حالت طبیعی بیشتر است؛ در حالی که رنگ آبی در نقشه مغزی نشان دهنده کمتر بودن فرکانس امواج ناحیه مورد نظر خواهد بود. مسلما توجه به این رنگ‌ها، بررسی عملکرد مغز را راحت‌تر می‌کند!

به نقل از متاآنالیز روش‌های EEG – انجمن روانشناسی آمریکا:

تفاوت QEEG با EEG در عمق تحلیل است؛ QEEG الگوهای فضایی را برای روان‌شناسی کاربردی می‌سازد.

تفاوت نوار مغز و نقشه مغزی در نوع داده

دومین تفاوت نقشه مغزی و نوار مغزی، به داده‌های ارائه شده مربوط می‌شود. در واقع در آزمایش الکتروانسفالوگرافی، امواج مغزی توسط سنسورها دریافت می‌گردند؛ بدون آن که ارتباط بین نواحی مغز در نظر گرفته شوند! اما پزشک متخصص، با مقایسه نوار مغز سالم و ناسالم می‌تواند وجود صرع، تومور یا سایر اختلالات مغز و اعصاب را تشخیص دهد.

در عوض آزمایش qEEG، نتایج عمیق‌تری دارد؛ به طوری که در این آزمایش، امکان تجزیه و تحلیل دقیق فرکانس، دامنه و الگوهای امواج مغزی در هر ناحیه از مغز، به صورت مستقل و در همکاری با یکدیگر وجود دارد! در واقع، فعالیت کلی مغز حاصل تعامل نواحی مختلف آن با یکدیگر است؛ نه صرفا عملکرد یک قسمت! و نقشه مغزی می‌تواند امکان بررسی و ارزیابی این تعامل را فراهم آورد.

به نقل از انجمن روانشناسی آمریکا (American Psychological Association):

تفاوت QEEG با EEG در قابلیت نقشه‌برداری تعاملی است؛ QEEG با تحلیل سه‌بعدی نواحی مغز، دقت تشخیص اختلالات روانی مانند افسردگی و ADHD را تا ۷۰–۸۵٪ افزایش می‌دهد.

کدام یک بهتر است؟ نوار مغز یا نقشه مغزی؟

از آنجا که هر دو آزمایش EEG و qEEG برای تشخیص بیماری‌های مغز و اعصاب و اختلالات اعصاب و روان مفید هستند، بنابراین نمی‌توان تعیین کرد که کدام یک بهتر است. در واقع، پزشک متخصص می‌تواند با توجه به تفاوت نوار مغز و نقشه مغزی و بر اساس نوع بیماری یا اختلال، و با در نظر گرفتن عوارض نقشه مغزی و عوارض نوار مغزی، انجام هر یک از این آزمایش‌ها را از بیمار درخواست کند.

به نقل از مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH):

نوار مغزی (EEG) برای تشخیص فوری تشنج و آسیب مغزی دقت ۸۵–۹۵٪ دارد؛ نقشه مغزی (QEEG) با نمایش رنگی فعالیت نواحی، در درمان نوروفیدبک اختلالات روانی مانند اضطراب و افسردگی نتایج ماندگار تا ۷۰–۹۰٪ ایجاد می‌کند.

چنانچه علائم اختلال یا بیماری خاصی را در خود مشاهده کرده‌اید، می‌توانید در این باره با پزشکان متخصص حاضر در کلینیک زیما درمان صحبت کنید. آن‌ها می‌توانند با بررسی علائم اولیه، آزمایش نوار مغز یا نقشه مغزی را برای شما انجام دهند. ناگفته نماند که هزینه نوار مغز و نقشه مغزی در کلینیک زیما درمان، نسبت به سایر مراکز مناسب‌تر خواهد بود. پیش از مراجعه حضوری، حتما نوبت خود را از قبل رزرو نمایید.

در نهایت، تفاوت نقشه مغزی و نوار مغزی را درک کنید تا فرق نقشه مغزی با نوار مغزی در انتخاب ابزار تشخیصی روشن شود؛ تفاوت نوار مغز و نقشه مغزی به پزشکان کمک می‌کند تا درمان‌های شخصی‌سازی‌شده برای اختلالات روانی را بهینه سازند.