صرع یا epilepsy چیست؟ تفاوت صرع و تشنج + علائم و درمان

در بین اختلالات عصبی، صرع (epilepsy) چهارمین اختلال رایج در جهان است و حدود ۵۰ میلیون نفر به آن مبتلا هستند. افرادی که به این بیماری عصبی مبتلا هستند، به طور مکرر و معمولا بدون علت خاص، دچار تشنج می‌شوند. تشنج در اثر افزایش فعالیت الکتریکی مغز رخ می‌دهد و اغلب با لرزش شدید بدن و سفتی عضلات همراه است. هر تشنجی، صرع نیست؛ اگر فرد دو بار یا بیشتر دچار تشنج غیرقابل تحریک شود یا یک تشنج قابل تکرار در آینده تجربه کند، ممکن است مبتلا به صرع باشد. تشخیص دقیق توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب ضروری است.

صرع یعنی چه؟

در هر حال، باید بدانید که اختلال epilepsy، یک اختلال مغزی است که به طور موقت، عملکرد الکتریکی مغز را مختل می‌سازد؛ زیرا تعادل در ریتم‌های الکتریکی مغز بر هم خورده، و انفجارهای ناگهانی و هماهنگ باعث می‌شوند تا هوشیاری، حرکات و احساسات بیمار مختل گردند! برای درمان صرع، اغلب استفاده از برخی داروها، اصلاح سبک زندگی و برطرف کردن آسیب مغزی احتمالی، کارگشا خواهد بود؛ هر چند یک پزشک متخصص مغز و اعصاب با تجربه، باید متناسب با شرایط بیمار، بهترین روش درمان را انتخاب نماید.

به نقل از World Health Organization در سال 2022:

صرع یک اختلال مزمن عصبی است که با تشنج‌های مکرر و غیرقابل پیش‌بینی مشخص می‌شود و بیش از ۵۰ میلیون نفر در جهان را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

انواع صرع epilepsy چیست؟

بسته به اینکه تشنج، در کدام قسمت از مغز و با چه شدتی رخ می‌دهد، انواع صرع در دو دسته کلی تقسیم بندی می‌شوند؛ به آن‌ها تشنج‌های عمومی و تشنج‌های جزئی می‌گویند؛ هر یک از آن‌ها به شکل زیر تعریف می‌شوند.

تشنج کانونی یا فوکال (Focal)

صرع یا تشنج کانونی، حالتی است که در آن، یک یا چند ناحیه از یک طرف مغز، بنا به هر دلیلی، عملکرد الکتریکی غیر طبیعی دارند. به این نوع تشنج‌ها، تشنج جزئی نیز گفته می‌شود، که از نشانه‌های آن می‌توان به ایجاد اورا اشاره کرد. برای مثال، ممکن است فرد قبل از شروع تخلیه الکتریکی مغز، ترس یا حالت سرخوشی را تجربه کند! همچنین گاهی تغییرات بینایی، ناهنجاری‌های شنوایی و یا تغییر در حس بویایی فرد، رخ می‌دهد. انواع تشنج کانونی عبارتند از:

• epilepsy کانونی ساده؛ که بیشتر در قسمت پشتی مغز رخ می‌دهد؛ یعنی جایی که با بینایی درگیر است. در این حالت، هنگام تخلیه الکتریکی مغز، بیمار هوشیاری خود را حفظ کرده و تنها در برخی عضلات بدن، مانند انگشتان دست یا پا، گرفتگی رخ می‌دهد. همچنین، رنگ پریدگی، تعریق و حالت تهوع، از علائم این نوع epilepsy هستند.
• صرع کانونی پیچیده؛ اغلب در لوب تمپورال مغز، یعنی بخش کنترل‌کننده احساسات و عملکرد حافظه، رخ می‌دهد! حدود ۱ تا ۲ دقیقه طول می‌کشد، و فرد هوشیاری خود را از دست می‌دهد. دویدن، داد زدن، گریه یا خندیدن متغیر، از علائم تشنج کانونی پیچیده در کودکان هستند؛ بعد از تشنج نیز خستگی یا خواب آلودگی رخ می‌دهد.

تشنج عمومی یا جنرال

در این نوع epilepsy، تمام مغز در هر دو طرف درگیر خواهند شد و پس از وقوع تشنج، شخص هوشیاری خود را از دست می‌دهد. از انواع تشنج عمومی، می‌توان موارد زیر را نام برد:

1. تشنج غیابی (یا پتی مال)
2. تشنج آتونیک
3. تشنج تونیک کلونیک (یا گراندمال)
4. تشنج میوکلونیک
5. اسپاسم نوزادی
6. تشنج ناشی از تب، که بیشتر در کودکان 6 ماهه تا 5 ساله دیده می‌شود.

درمان صرع کانونی

برای درمان صرع کانونی (و یا حتی جنرال)، روش‌های مختلفی به کار می‌روند، که رایج‌ترین آن‌ها مصرف داروی ضد تشنج است. از جمله داروهای ضد تشنج، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کاربامازپین
• کلوبازام
• گاباپنتین
• لاکوزامید
• لوتیراستام
• پرامپانل
• فنی توئین
• والپروئیک اسید
• زونیسامید

مصرف این داروها، ممکن است عوارض مانند خستگی، سرگیجه و افزایش وزن داشته باشند؛ در صورت بروز علائم غیر عادی مانند بثورات پوستی، مشکلات گفتاری، خستگی مفرط، تورم غدد لنفاوی و زردی پوست یا چشم، حتما باید به پزشک متخصص مراجعه کنید.

درمان‌های غیردارویی برای صرع

در مواردی که بیمار نتواند با مصرف دارو، علائم خود را کنترل نماید، پزشک متخصص مغز و اعصاب تکنیک‌های دیگر را توصیه می‌کند، که به قرار زیر هستند:

1. جراحی؛ طی آن پزشک جراح مغز و اعصاب، ناحیه‌ای از مغز را که منشا ایجاد تخلیه الکتریکی است، برمی‌دارد!
2. تحریک عصب واگ؛ با نصب یک دستگاه، شبیه به ضربان ساز، در زیر پوست قفسه سینه انجام می‌گیرد. این دستگاه، از طریق ارسال سیگنال‌هایی به مغز، از بروز تشنج جلوگیری می‌کند؛ ممکن است در حین استفاده از تکنیک تحریک عصب واگ، بیمار نیاز به مصرف دارو داشته باشد.
3. تحریک عصبی پاسخگو؛ در این روش، یک دستگاه در سطح مغز یا در بافت مغز کاشته می‌شود. این دستگاه می‌تواند هنگام شروع تشنج، سیگنالی را برای پیشگیری از وقوع آن ارسال کند.
4. رژیم درمانی؛ داشتن یک رژیم غذایی پرچربی و کم کربوهیدرات، یعنی رژیم کتوژنیک، برای کنترل تشنج در افراد مبتلا به صرع مفید است.

جدیدترین روش درمان صرع

در حال حاضر، روش‌های درمانی برای epilepsy مانند رادیوسرجری و جراحی‌های کم تهاجمی، تحت مطالعه هستند. در سال ۲۰۱۸، سازمان غذا و داروی آمریکا، تحریک عمقی مغزی را برای تشنج تایید نمود. البته این روش درمانی، تنها برای بزرگسالانی که تشنج مقاوم به درمان دارویی داشته‌اند، قابل استفاده خواهد بود.

تحریک عمیق مغز، یعنی تکنیکی که در آن الکترودهایی در نواحی خاصی از مغز کاشت می‌شوند؛ تکانه‌های الکتریکی ایجاد شده توسط این الکترودها، به تنظیم فعالیت مغز کمک می‌کنند!

به نقل از انجمن AES در سال 2021:

تشخیص و درمان زودهنگام صرع به‌طور قابل توجهی کیفیت زندگی را بهبود می‌بخشد و خطر آسیب‌های مرتبط با تشنج را کاهش می‌دهد.

درمان صرع تونیک کلونیک چیست؟

epilepsy تونیک کلونیک، یکی از انواع تشنج‌های عمومی به حساب می‌آید؛ معمولا این نوع تخلیه الکتریکی مغز، در ۵ مرحله رخ می‌دهد:

• بدن، دست‌ها و پاها خم می‌شوند و انقباض رخ می‌دهد.
• همه قسمت‌های بدن باز می‌شوند، و از حالت انقباض خارج می‌گردند.
• حرکات شدید و لرزش رخ می‌دهد.
• انقباض و شل شدن ماهیچه‌ها، که تحت عنوان دوره کلونیک شناخته می‌شود.
• دوره پستکتال

لازم است بدانید که تمامی مراحل فازهای یاد شده، در هر بار تشنج رخ نمی‌دهند؛ در دوره پستکتال نیز فرد ممکن است احساس خواب آلودگی داشته باشد، یا بینایی و گفتار او مختل گردد! سردرد، خستگی و بدن درد، از عوارض دوره پستکتال هستند.

برای درمان این نوع از epilepsy جنرال، باید از تکنیک‌های درمانی که تا اینجا معرفی شدند، استفاده نمود که عبارتند از:

1. مصرف انواع دارو؛ متناسب با شرایط بیمار و میزان پاسخگویی وی به آن
2. جراحی
3. تحریک عصب واگ
4. تحریک عصبی پاسخگو
5. رژیم درمانی
6. تحریک مغز با الکترودهای کاشتنی

درمان صرع ژنتیکی

معمولا بیماران با سابقه خانوادگی epilepsy، بیشتر در معرض خطر ابتلا قرار دارند؛ اما در صورتی که والدین از طریق سکته مغزی یا آسیب به مغز، به این اختلال عصبی مبتلا شده باشند، خطر ابتلا به این بیماری از طریق وراثت، فرزندان را تهدید نمی‌کند. نکته مهم در بحث وراثت epilepsy این است، که صرع جنرال بیشتر از صرع کانونی خاصیت ژنتیکی دارد!

در حالت کلی، برای درمان صرع ژنتیکی نیز لازم است درمان‌هایی مانند دارو درمانی، جراحی مغز، استفاده از ابزار کاشتنی و تحریک عصب واگ را تحت نظر پزشک متخصص مغز و اعصاب، دنبال نمایید.

آیا بیماری صرع در کودکان قابل درمان است؟

هر چه درمان بیماری epilepsy زودتر شروع شود، احتمال بروز عوارض پیچیده در آینده کاهش پیدا می‌کند. بیماری صرع در کودکان قابل درمان است؛ حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد از کودکان، بدون نیاز به روش‌های درمانی پیچیده، و تنها با مصرف داروهای ضد تشنج، بهبود پیدا می‌کنند! برای کودکانی که به epilepsy مقاوم به درمان مبتلا هستند، درمان‌های جراحی، رژیم کتوژنیک و یا محرک عصب واگ، راهگشا خواهد بود.

انواع صرع مقاوم به درمان

صرع مقاوم به درمان، یعنی زمانی که بیماری با مصرف حداقل دو داروی ضد تشنج، بهبود پیدا نکند. تقریبا یک سوم بزرگسالان و حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از کودکان، با این مشکل مواجه هستند. علت تشنج مقاوم به درمان می‌تواند یکی از موارد زیر باشد:

• تشخیص اشتباه بوده و فرد به بیماری epilepsy مبتلا نیست!
• روش درمانی نادرست است.
• دارو به درستی انتخاب نشده، و یا عواملی مانند مصرف الکل با دارو تداخل دارد!
• بیماری به درستی تشخیص داده شده؛ اما درمان پزشکی برای آن کارساز نیست.

تفاوت صرع و تشنج چیست؟ فرق صرع و تشنج

بسیاری افراد فکر می‌کنند صرع و تشنج یک چیز هستند، اما این دو اصطلاح تفاوت مهمی با هم دارند. تشنج (Seizure) یک رویداد کوتاه و گذراست که به دلیل فعالیت غیرطبیعی الکتریکی در مغز رخ می‌دهد و ممکن است تنها یک بار در زندگی فرد اتفاق بیفتد. در مقابل، صرع (Epilepsy) یک اختلال مزمن و طولانی‌مدت است که فرد را مستعد تجربه تشنج‌های مکرر و غیرقابل پیش‌بینی می‌کند. به عبارت ساده، هر صرع دارای تشنج است، اما هر تشنج به معنای epilepsy نیست.

تشنج ممکن است به دلایل مختلفی رخ دهد؛ از جمله تب بالا، ضربه به سر، مصرف برخی داروها یا اختلالات متابولیک. این نوع تشنج معمولاً موقت است و پس از رفع علت، فرد به وضعیت عادی بازمی‌گردد. اما تشخیص epilepsy معمولاً پس از ثبت دو یا چند تشنج بدون عامل موقت توسط متخصص مغز و اعصاب صورت می‌گیرد و نشان‌دهنده وضعیت مزمن مغز است.

علائم تشنج و صرع نیز می‌توانند متفاوت باشند. تشنج کوتاه‌مدت ممکن است شامل لرزش عضلات، از دست دادن هوشیاری، خیره شدن یا حرکات غیرارادی باشد. در حالی که فرد مبتلا به صرع ممکن است انواع مختلفی از تشنج‌ها را تجربه کند، از جمله تشنج کانونی ساده، تشنج تونیک کلونیک یا تشنج غیابی. تشخیص دقیق و تمایز بین تشنج و صرع اهمیت زیادی در انتخاب روش درمان و پیشگیری از عوارض دارد.

در نهایت، درمان تشنج معمولاً موقت و مرتبط با علت است، در حالی که درمان epilepsy نیازمند برنامه طولانی‌مدت شامل داروهای ضد تشنج، تغییر سبک زندگی و در موارد مقاوم، روش‌های پیشرفته مانند تحریک عصبی یا جراحی است. شناخت تفاوت صرع و تشنج به بیماران و خانواده‌ها کمک می‌کند تا بهتر با این اختلال کنار بیایند و از درمان مناسب و کنترل تشنج‌ها بهره‌مند شوند.

به نقل از بنیاد Epilepsy آمریکا:

همه تشنج‌ها به معنای epilepsy نیستند؛ یک تشنج تنها به‌تنهایی نشان‌دهنده یک اختلال مزمن نیست.

اگر صرع درمان نشود، چه می‌شود؟

صرع درمان نشده، عوارض پیچیده‌ای دارد. به طور خاص، برای افرادی که به epilepsy جنرال مبتلا هستند و هوشیاری خود را از دست می‌دهند، شدت خطرات و عوارض بیشتر خواهد بود. برخی از مهم‌ترین عوارضی که اگر صرع درمان نشود رخ می‌دهند، عبارتند از:

1. تغییرات شدید خلق و خو و رفتار
2. کاهش طول عمر
3. نیاز به مراقبت‌های ویژه پزشکی
4. مشکلات خواب که می‌توانند شدت و تعداد دوره‌های تشنج را بیشتر کنند
5. ایجاد مشکل برای روابط اجتماعی
6. ضعف توجه و حافظه
7. ابتلا به مشکلات استخوانی

بهترین دکتر برای درمان صرع

تشخیص و درمان صرع نیاز به تجربه، دانش و مهارت کافی دارد؛ بر همین اساس، لازم است در انتخاب دکتر برای درمان epilepsy، نهایت دقت را به خرج دهید. در حال حاضر، پزشکان متخصص کلینیک زیما درمان، در زمره متخصصان مغز و اعصاب تهران هستند، که می‌توانند در درمان انواع تشنج به بیماران کمک کنند. در صورتی که با علائم اولیه این بیماری مواجه شده‌اید، می‌توانید با پزشکان این کلینیک ملاقات حضوری داشته و معاینه شوید.

برای درک کامل تفاوت صرع و تشنج و اینکه صرع یا epilepsy چیست، باید بدانیم که هر تشنج الزاما صرع نیست. اما اگر فرد مکررا دچار تشنج شود، نیاز به بررسی دقیق دارد. صرع یعنی چه؟ فرق صرع و تشنج در تشخیص درست، انتخاب درمان و پیشگیری از آسیب‌های احتمالی مغزی اهمیت دارد.