تفاوت نوروفیدبک و tDCS؛ کدام روش درمانی مناسب تر است؟

در سال‌های اخیر، تکنیک‌های غیر دارویی برای درمان اختلالات روانی بسیار پرطرفدار شده‌اند، که از جمله آن‌ها می‌توان به نوروفیدبک، تحریک الکتریکی مستقیم مغز (tDCS) و تحریک ترانس کرانیال مغناطیسی مغز (rTMS) اشاره کرد. پیش از اقدام برای درمان افسردگی، بیش فعالی، اختلال دو قطبی و اضطراب با هر یک از این روش‌ها، لازم است مزایا و عوارض آن‌ها را بررسی کرده و با یکدیگر مقایسه نمود. بر همین اساس، در این مقاله تفاوت نوروفیدبک و tDCS را تحلیل خواهیم کرد.

احتمالا می‌دانید که روش نوروفیدبک چیست؛ این تکنیک درمانی بر اساس آموزش مغز و اصلاح ارتباط بین نواحی مغزی طراحی شده است. یعنی شخص با انجام تمرینات مخصوص مانند مشاهده فیلم یا انجام بازی کامپیوتری، فرکانس امواج مغزی خود را اصلاح کرده و در نهایت، به خلق و خوی بهتری خواهد رسید!

این در حالی است که روش tDCS یا تحریک جریان مستقیم مغز، جریان‌های ضعیف الکتریکی قسمت‌های مختلف مغز را تحریک کرده و نورون‌های عصبی را در آستانه شلیک قرار می‌دهد؛ در نتیجه آن‌ها می‌توانند سیگنال‌ها را با سرعت بیشتری انتقال داده و از این طریق، به بهبود نوسانات خلقی کمک کنند. در ادامه این مطلب، توضیحات بیشتری درباره تفاوت نوروفیدبک با تحریک الکتریکی مغز از نظر مزایا، معایب و کاربردها ارائه خواهیم داد.

به نقل از ژورنال فیزیولوژی (Journal of Physiology) — از معتبرترین مجلات علوم اعصاب و فیزیولوژی در جهان:

تحریک الکتریکی مستقیم مغز (tDCS) با تغییر تحریک‌پذیری نورونی، می‌تواند عملکرد سیناپسی را به‌طور موقت بهبود دهد، اما به‌تنهایی جایگزین درمان‌های ساختاریافته و شخصی‌سازی‌شده نیست.

تفاوت نوروفیدبک و tDCS از نظر کاربرد

در حالت کلی، نوروفیدبک و tDCS دو روش غیر دارویی هستند، که برای درمان انواع اختلالات روانی به کار می‌روند. از کاربردهای درمان با tDCS می‌توان به درمان صرع، بهبود علائم دو قطبی، رفع مشکل اعتیاد، درمان آفازی، بهبود دردهای مزمن مانند میگرن و فیبرومیالژیا، افزایش تمرکز و توانبخشی حرکتی اشاره کرد. ^{What is transcranial Direct-Current Stimulation (tDCS)}

برای کسانی که به هر دلیلی نمی‌توانند تحت درمان با تحریک جریان مستقیم مغز قرار گیرند، تکنیک نوروفیدبک می‌تواند جایگزین بسیار مناسبی باشد. جالب است بدانید که نوروفیدبک، یکی از بهترین تکنیک‌ها برای درمان بیش فعالی در کودکان و بزرگسالان به حساب می‌آید؛ ضمن اینکه بنا بر نظر بسیاری از بیماران، این روش درمانی می‌تواند تمرکز را به طور قابل توجهی افزایش داده و کیفیت خواب را بهبود بخشد.

مهم‌ترین تفاوت نوروفیدبک با tDCS این است که روش نوروفیدبک، تاییدیه لازم را از سوی FDA دریافت کرده است؛ در حالی که تحریک الکتریکی مغز، تنها برای کاربردهای بالینی و آزمایش به کار می‌رود و هنوز تایید FDA را ندارد! به طوری که نمی‌توان از آن برای درمان افسردگی و اضطراب استفاده نمود. ^{Neurofeedback for Depression & Other Mental Health Issues}

درمان با نوروفیدبک و tDCS چه تفاوتی دارند؟

تجهیزاتی که برای درمان اختلالات روانی با نوروفیدبک و tDCS به کار می‌روند، کاملا متفاوت هستند. دستگاه نوروفیدبک، یک کلاه مخصوص با ۱۹ سنسور دارد. هر یک از این سنسورها، فعالیت نواحی مختلف مغز و امواج مغزی در آن ناحیه را دریافت می‌کنند. بسته به اینکه شخص در هنگام بازی، مشاهده فیلم و یا گوش دادن به موسیقی، چه احساسات و واکنش‌هایی از خود نشان دهد، امواج دریافتی متفاوت خواهند بود!

دستگاه نوروفیدبک پس از تحلیل امواج مغزی، با توجه به صحیح بودن واکنش شخص، به او پاداش می‌دهد! برای مثال اگر بیمار مبتلا به استرس و اضطراب، بتواند آرامش خود را در موقعیت‌های مختلف حفظ نماید، نور صفحه نمایش افزایش می‌یابد؛ این در حالی است که اگر فرکانس امواج دریافتی، بروز احساس اضطراب در شخص را نشان دهد، نور تصویر کمتر شده و بیمار تشویق می‌شود تا حس اضطراب را در خود کنترل کند.

نحوه درمان اختلال روانی با tDCS

در تحریک الکتریکی مستقیم، الکترودهای مثبت و منفی در نقاط مشخصی از سر قرار می‌گیرند. سپس دستگاه tDCS، مطابق با تنظیماتی که پزشک متخصص یا اپراتور تعیین می‌کنند، جریان‌هایی را به سمت مغز ارسال خواهد کرد. دقت کنید که روش تحریک مغزی tDCS با آنچه به عنوان شوک الکتریکی می‌شناسیم، تفاوت زیادی دارد.

در tDCS، جریان عبوری از مغز تاثیری بر پتانسیل عمل نورون ندارد؛ اما می‌تواند رسیدن به فرکانس آستانه را راحت‌تر کند. ضمن این که در روش tDCS، انتقال سیناپسی بین نورون‌ها بهبود یافته و انعطاف پذیری سیناپس‌ها بهتر می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهند که tDCS میزان سروتونین، دوپامین و سایر ترکیبات شیمیایی مغز را نیز کنترل خواهد کرد. ^{Transcranial Direct Current Stimulation (tDCS)}

تفاوت نوروفیدبک و tDCS از نظر نحوه آموزش به مغز، اهمیت زیادی دارد. زیرا دستگاه نوروفیدبک هیچ تحریک الکتریکی یا مغناطیسی انجام نمی‌دهد و همین مساله، ایمنی این روش درمانی را افزایش داده است.

تفاوت نوروفیدبک و tDCS از نظر میزان اثربخشی

در درمان انواع اختلالات روانی با روش‌های دارویی و غیر دارویی، هیچ گاه نمی‌توان میزان اثربخشی هر روش را با قطعیت مشخص نمود. در واقع، گاهی یک تکنیک می‌تواند علائم یک بیماری را در یک فرد به طور کامل برطرف کند؛ در حالی که همان روش، برای شخص دیگر بی‌تاثیر خواهد بود! اما تقریبا در تمام موارد می‌توان ادعا نمود که درمان‌های غیر دارویی تکمیلی، می‌توانند در کنار درمان‌های خط اول یعنی درمان دارویی و مشاوره درمانی، به کار گرفته شوند تا روند بهبود فرد، سریع‌تر گردد.

به نظر می‌رسد اگر یک روش درمانی بتواند شخصی‌سازی گردد، اثربخش‌تر باشد! در درمان اختلالات روانی با نوروفیدبک، پزشک متخصص ابتدا نقشه مغزی هر بیمار را بررسی کرده و مطابق با آن، برنامه درمان را تنظیم می‌کند. برای مثال، اگر شخص به واسطه فرکانس بیش از حد امواج بتا، دچار بیش فعالی شده باشد، برنامه درمانی به گونه‌ای تنظیم می‌شود که فرکانس این امواج، به تعادل برسد؛ در نتیجه میزان اثربخشی درمان افزایش پیدا می‌کند!

اگر چه درمان با tDCS نیز می‌تواند اثربخشی قابل قبولی داشته باشد، اما ممکن است اعمال جریان الکتریکی به نقاط خاص مغز، به اندازه درمان نوروفیدبک دقیق نباشند!

فرق tDCS با نوروفیدبک از نظر عوارض جانبی

در روش نوروفیدبک هیچ گونه تحریک مغزی، اقدام تهاجمی یا مصرف دارو وجود ندارد؛ در نتیجه این روش، عوارض جانبی نسبتا خفیفی خواهد داشت و به همین دلیل، حتی برای درمان اختلالات روانی در کودکان نیز مفید است! معمولا افرادی که جلسات درمانی نوروفیدبک را پشت سر می‌گذارند، پس از هر جلسه، با کمی سردرد خفیف مواجه می‌شوند. همچنین کودکان و بزرگسالانی که برای درمان اختلالاتی مانند بیش فعالی، تحت درمان با نوروفیدبک هستند، بعد از هر جلسه کمی احساس خستگی دارند که که نشان دهنده اثربخشی درمان است!

در مورد تحریک الکتریکی مستقیم مغز، عوارض جانبی ممکن است کمی جدی‌تر باشند! برای مثال، قرمزی و خارش پوست سر و سوزن سوزن شدن موقتی در محل اتصال الکترود به پوست، از عوارض شایع این روش درمانی هستند. همچنین بسته به شدت جریان اعمال شده، ممکن است شخص کمی احساس سردرد، حالت تهوع و سرگیجه داشته باشد که در برخی موارد با تکرار جلسات درمانی، این گونه عوارض به حداقل می‌رسند. ^{Transcranial direct current stimulation tdcs}

در حالت کلی، عوارض جانبی انواع نوروفیدبک نسبت به سایر تکنیک‌های غیر دارویی کمتر است. این مساله که یکی از مهم‌ترین انواع تفاوت نوروفیدبک و tDCS به حساب می‌آید، باعث محبوبیت هر چه بیشتر نوروتراپی شده است.

به نقل از ژورنال تحریک مغز (Brain Stimulation) — مجله تخصصی بین‌المللی در زمینه تحریک و تنظیم فعالیت مغز:

نوروفیدبک یکی از ایمن‌ترین روش‌های نوروتراپی محسوب می‌شود، زیرا هیچ جریان الکتریکی یا میدان مغناطیسی به مغز اعمال نمی‌کند و به همین دلیل برای کودکان نیز قابل استفاده است.

آیا نوروفیدبک و tDCS از نظر قیمت متفاوت هستند؟

پیش از این اشاره کردیم که برای درمان اختلالات روانی با نوروفیدبک، تجهیزات متفاوتی با روش tDCS بکار می‌رود؛ برهمین اساس تفاوت نوروفیدبک و tDCS از نظر هزینه دور از انتظار نیست. دقت کنید که تعداد جلساتی که هر فرد باید پشت سر بگذارد نیز بسته به نوع اختلال و شدت علائم فرق دارد و همین مساله، می‌تواند بر هزینه نوروفیدبک یا tDCS اثر داشته باشد.

اما به‌طور کلی، هزینه هر جلسه نوروفیدبک معمولاً بیشتر از جلسه tDCS است؛ موضوعی که با توجه به ماندگاری نتایج نوروفیدبک و شخصی‌سازی درمان، منطقی به نظر می‌رسد. در حال حاضر، قیمت هر جلسه نوروفیدبک در کلینیک تخصصی زیما درمان حدود ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ تومان است که در مقایسه با بسیاری از مراکز تخصصی نوروتراپی، همچنان در بازه قیمتی معقول و رقابتی قرار دارد (سال ۱۴۰۴)

تفاوت tDCS با نوروفیدبک از نظر محدودیت سنی

کسانی که قصد دارند برای انجام نوروفیدبک یا تحریک الکتریکی مغز اقدام کنند، معمولا با این سوال مواجه می‌شوند که نوروفیدبک برای چه کسانی مناسب است؟ و آیا این تکنیک درمانی، محدودیت سنی دارد یا خیر. در پاسخ باید گفت که نوروفیدبک برای کودکان ۴ سال، بزرگسالان، افراد میانسال و بیماران در سنین بالا (تا ۷۵ سالگی) قابل استفاده است!

دستگاه tDCS را نیز می‌توان برای بازه‌های سنی مختلف به کار گرفت؛ اما شدت جریان اعمالی به مغز، باید بر اساس سن و جنسیت افراد تعیین شده و مدت زمان آن، با توجه به شدت علائم و تعداد جلسات درمانی تنظیم گردد! ^{Safety and Tolerability of tDCS}

کدام روش درمانی بهتر است؟ نوروفیدبک یا tDCS؟

در این مطلب تلاش کردیم تا تفاوت نوروفیدبک و tDCS را از جنبه‌های مختلف بررسی کنیم. مشخص شد که هر یک از این روش‌ها، در جای خود می‌توانند مفید باشند. در واقع درمان با نوروفیدبک یا tDCS، می‌توانند بنا بر تشخیص پزشک متخصص، به صورت همزمان با درمان‌های خط اول و یا در صورت اثربخش نبودن آن‌ها، به کار گرفته شوند. اما عوارض درمان با نوروفیدبک نسبت به تحریک مغز با جریان مستقیم کمتر هستند؛ ضمن اینکه اثربخشی این تکنیک بیشتر بوده و نتیجه آن دائمی است. تمامی این موارد باعث شده تا در سال‌های اخیر، نوروفیدبک به یک روش محبوب تبدیل گردد.

در صورتی که برای درمان با نوروفیدبک دچار تردید هستید، می‌توانید با تیم تخصصی کلینیک زیما درمان درباره تفاوت نوروفیدبک و tDCS و تفاوت نوروفیدبک با بیوفیدبک مشورت نمایید. پزشکان این مرکز، با بررسی نقشه مغزی می‌توانند شرایط شما را برای جلسات نوروتراپی ارزیابی نمایند.