سکته مغزی و فلج شدن سمت چپ بدن / راست بدن درمان میشود؟

هر سال بیش از ۱۲ میلیون نفر در جهان دچار سکته می‌شوند و بخشی از آن‌ها با عوارض حرکتی همراه است؛ به همین دلیل پرسشی مثل «سکته مغزی و فلج شدن سمت چپ بدن درمان میشود» یا سکته مغزی و فلج شدن سمت راست بدن برای بسیاری از بیماران حیاتی است. هنگامی که جریان خون مغز به دلیل انسداد یا خونریزی مختل شود، احتمال آسیب مراکز حرکتی و بروز فلج وجود دارد. اما درمان فلج سکته مغزی با روش‌هایی مانند داروهای تجزیه‌کننده لخته، بازتوانی تخصصی، و فیزیوتراپی هدفمند می‌تواند در ماه‌های اولیه، شانس بازگشت قدرت عضلانی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد.

بهبود پس از سکته به شدت آسیب، سن بیمار و سرعت شروع درمان بستگی دارد. مطالعات نشان داده‌اند بیمارانی که طی ۳ تا ۴.۵ ساعت پس از شروع علائم درمان می‌شوند، تا چندین برابر شانس بهبود عملکرد حرکتی بیشتری نسبت به سایرین دارند. تمرین‌های عصبی-عضلانی، کاردرمانی، تحریکات الکتریکی و تمرین‌های تعادلی از مهم‌ترین تکنیک‌هایی هستند که طی هفته‌ها و ماه‌های بعد، مسیر بازسازی عصبی را تقویت کرده و نقش اساسی در بازگشت توان حرکتی ایفا می‌کنند.

به نقل از ژورنال لنست نورولوژی (The Lancet Neurology):

توانبخشی زودهنگام پس از سکته به‌طور قابل‌توجهی عملکرد حرکتی را بهبود می‌دهد و ناتوانی طولانی‌مدت را کاهش می‌دهد

سکته مغزی و فلج شدن سمت راست و چپ بدن

سکته مغزی می‌تواند منجر به فلج شدن سمت راست بدن شود، که معمولاً به دلیل آسیب به ناحیه‌ای از مغز در سمت چپ مغز، که مسئول کنترل حرکات سمت راست بدن است، اتفاق می‌افتد؛ این نوع فلج به نام “فلج همی‌پلاژی سمت راست” شناخته می‌شود و شامل ضعف یا عدم توانایی در حرکت دادن دست، پا و دیگر عضلات سمت راست بدن می‌شود.^{Stroke Paralysis – About, Symptoms, Physiotherapy & More | Portea}

همچنین فلج شدن سمت چپ بدن پس از سکته مغزی معمولاً به علت آسیب به ناحیه‌ای از مغز در سمت راست مغز، که کنترل حرکات سمت چپ بدن را بر عهده دارد، بروز می‌کند؛ این وضعیت به نام “فلج همی‌پلاژی سمت چپ” شناخته می‌شود و می‌تواند شامل ضعف یا عدم توانایی در حرکت دادن عضلات دست، پا و سایر بخش‌های سمت چپ بدن باشد.

hemiparesis چیست؟

Hemiparesis به معنای ضعف یا کاهش قدرت حرکتی در یک طرف از بدن است که معمولاً به دلیل آسیب به مغز رخ می‌دهد! این وضعیت اغلب به دنبال سکته مغزی، آسیب‌های مغزی، تومورهای مغزی، یا بیماری‌های عصبی اتفاق می‌افتد. در Hemiparesis، عضلات یک سمت بدن (چپ یا راست) ضعیف‌تر از سمت دیگر می‌شوند، اما برخلاف فلج کامل (همی‌پلژی)، فرد هنوز مقداری از توانایی حرکت در آن سمت را حفظ می‌کند. درمان Hemiparesis معمولاً شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی و توانبخشی با هدف تقویت عضلات و بهبود عملکرد حرکتی است.

آیا فلج سکته مغزی قابل درمان است؟

از دیدگاه تخصصی علوم اعصاب، سکته مغزی زمانی در بیمار رخ خواهد داد که جریان خون در عروق مغزی در بخش یا بخش هایی از ساختار مغز مختل شده و یا کاهش یابد؛ در نتیجه این اختلال جریان خونی، بافت ها و سلول های مغزی نمی توانند اکسیژن و مواد غذایی لازم و مورد نیاز خود را دریافت کنند. در ادامه رخدادهای آبشاری بعد از سکته مغزی، سلول های مغزی نهایتاً ظرف چندین دقیقه می میرند و از بین می روند.^{Strokes And Spinal Cord Injuries | Reeve Foundation (christopherreeve.org)}

به نقل از مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC):

تقریباً ۸۷٪ سکته‌ها از نوع ایسکمیک هستند و اغلب به دلیل کاهش خون‌رسانی، باعث اختلالات حرکتی می‌شوند.

سکته های مغزی در مردان بعنوان سومین عامل مرگ و میر با احتمال بیشتری نسبت به زنان، منجر به فوت خواهد شد. درمان سکته مغزی و توانبخشی سکته مغزی امری بسیار تخصصی است. شناخت صحیح نوع و گونه سکته مغزی در همان ساعت های اولیه بروز، برای طراحی شیوه های درمان و مراقبت توانبخشی سکته مغزی و درمان بی‌حسی بعد از سکته مغزی در بیماران مبتلا به سکته های مغزی بسیار مهم است.

هر یک از انواع و دسته های سکته مغزی به شکل خاصی از درمان پزشکی و نیز توانبخشی های بعدی در منزل نیاز دارند؛ برخی از بیماران بعد از ابتلاء به سکته مغزی در یک یا چند اندام/ عضو بدنشان دچار فلج می شوند که توانبخشی های متفاوتی برای فلج ناشی از سکته های مغزی را نیاز دارند.

درمان های طبی انواع سکته مغزی در بیمارستان شامل مداخلاتی هستند لازم است با تجهیزات پیشرفته پزشکی، جراحی و کادر مجرب درمانی انجام شوند. اما مراقبت از بیمار سکته مغزی در منزل و توانبخشی فلج ناشی از سکته مغزی را می توان با فراگیری آموزش های مربوطه توسط اعضای خانواده و یا پرستار انجام داد.

چرا بیماران سکته مغزی دچار فلج سکته مغزی می شوند؟

یکی از رایج ترین عوارض ناشی از انواع سکته مغزی در بیماران زن و مرد سنین مختلف، فلج سکته مغزی و یا ناتوانی یک یا گروهی از عضلات برای حرکت است. حرکت عضلات بر اساس پیام های عصبی ارسال شده از مغز انجام می شود. هنگام بروز سکته مغزی، بخشی از مغز که مسئول کنترل حرکات عضله یا دسته ای از عضلات است، به دلیل قطع شدن جریان خون از بین رفته و در نتیجه فلج ناشی از سکته مغزی رخ می دهد.

گاهی از اوقات نیز خود مرکز مسئول کنترل حرکات عضلات آسیب ندیده است، بلکه اعصاب رابط واسط میانجی ارتباطی بین عصب و عضلات در درون مغز از بین رفته اند. در اکثر اوقات، فلج سکته مغزی در بخش مخالف بدنی ایجاد می شود. به این معنا که اگر سکته در سمت راست مغز باشد، سمت چپ بدن فلج شده و اگر سکته مغزی در سمت راست مغز باشد، فلج در نیمه چپ بدن رخ خواهد داد. در کشورهای در حال توسعه آمار فلج ناشی از سکته مغزی به حدود 90 درصد بیماران می رسد، در حالی که آمار جهانی فلج سکته مغزی در کشور های توسعه یافته در حدود 60 درصد بیماران است.

انواع فلج سکته مغزی در بیماران

همانطور که بیان شد منظور از فلج وضعیتی است که شما نمی توانید در آن بخشی از بدن را حرکت دهید. طبق گفته متخصصان توانبخشی درمانگاه چند منظوره اعصاب و روان زیما درمان، فلج ناشی از سکته مغزی به شکل های بسیار زیادی خود را نشان می دهد که بستگی به وسعت، موقعیت، و محل بروز سکته مغزی در بیماران دارد. همچنین، با توجه به شدت ضایعات و آسیب های ناشی از سکته های مغزی، برخی از انواع فلج های سکته مغزی موقت و برخی دیگر دایمی باشند.

همچنین، می توان بر اساس اختلالاتی که فلج ناشی از سکته های مغزی ایجاد می کنند به دسته بندی آنها پرداخت. برخی از انواع فلج هایی که بعد از سکته های مغزی ایجاد می شوند می توانند جریان خون، تنفس، فعالیت درست اندام های داخلی، تکلم، بلع، پاسخ های جنسی، و حتی کنترل ادرار و مدفوع را نیز تحت تاثیر خود قرار بدهند. تمامی این ها بسته به محل، وسعت و شدت سکته مغزی رخ داده برای بیمار می توانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد.

از لحاظ میزان شدت

یکی از شیوه های بسیار رایج در دسته بندی انواع فلج های سکته مغزی بر اساس میزان و شدت آسیب است که به دو دسته فلج کامل و فلج ناقص تقسیم می شود:

• فلج کامل وضعیتی است که در آن فرد به طور کلی هیچ کنترلی بر عضلات اندام فلج شده خود ندارد؛ در این وضعیت حتی ممکن است فرد هیچ احساسی هم در آن عضلات نداشته باشد.
• فلج ناقص یا بخشی نوع دیگر از فلج های سکته های مغزی است که در آن فرد تا حدی در عضو فلج شده خود احساس دارد و می تواند مقداری هر چند ناچیز کنترل بر حرکت ان اعمال نماید. به این نوع از فلج پارزی هم گفته می شود.

از لحاظ محدوده تحت تاثیر

در دسته بدنی دیگر فلج های ناشی از سکته مغزی، بر اساس محدوده تحت تاثیر قرار گرفته فلج ها به دو بخش دسته بندی می شوند:

1. فلج کانونی یا محدود (لوکال)؛ زمانی است که فقط بخش خاصی از بدن تحت تاثیر قرار گرفته است (صورت، دست، پا، یا تارهای صوتی).
2. فلج کلی (جنرال)؛ زمانی است که بخش وسیعی از بدن تحت تاثیر قرار گرفته باشد.

فلج کلی یا جنرال، خود به انواع مختلفی تقسیم میشود:

• مونوپلژی؛ در این نوع از فلج کلی فقط یک عضو درگیر می شود.
• دی پلژی؛ نوعی از فلج جنرال است که یک عضو در دو طرف بدن درگیر شود (هر دو دست، هر دو پا، هر دو طرف صورت).
• همی پلژی؛ نوعی از فلج جنرال (کلی) است که در سکته های مغزی بسیار رایج بوده و نیمی از بدن (نیمه راست و یا نیمه چپ بدن) را درگیر می کند.
• کوداری پلژی (تترا پلژی)؛ نوعی از فلج کامل است که چهار دست و پای فردی که سکته مغزی کرده است درگیر شده باشند.
• پاراپلژی؛ فلجی است که از  محدوده کمر به پایین بیمار را درگیر کرده باشد.
• سندرم قفل شدن؛ در این نوع از فلج شدگی که بسیار نادر می باشد، فرد به جز حرکت دادن چشمانش، بر هیچ کدام از سایر اعضای بدنش کنترلی ندارد

با توجه به اینکه در سکته های مغزی، فلج ها به طور معمول از نوع همی پلژی هستند که در آنها یک نیمه از بدن (نیمه راست و یا نیمه چپ) درگیر می شوند، در ادامه به توضیح کامل آنها پرداخته ایم.

تاثیرات سکته مغزی و فلج شدن سمت راست بدن

بر اساس بررسی های اپیدمیولوژی صورت گرفته در حوزه توانبخشی اعصاب، هر گونه از انواع سکته های مغزی انسدادی (که به آنها ایسکمیک یا ناشی از لخته خونی می گویند) و یا سکته های مغزی خونریزی (که به آنها هموراژیک گفته و ناشی از پارگی عروق مغزی و خونریزی می باشند)، می توانند منجر به همی پلژی شوند.^{Chances of Recovery from Stroke Paralysis: Studies & Methods (flintrehab.com)}

در صورتی که سکته مغزی در نیمکره چپ مغز بیمار رخ دهد، بسته به محل، شدت و وسعت ضایعه ناشی از سکته این احتمال وجود دارد که منجر به فلج کامل یا ناقص اندام ها در سمت راست بدن (همی پلژی راست) شود.

افزون بر این، در صورتی که محل وقوع سکته مغزی در نیمکره چپ مغز بیمار باشد، می تواند بسته به محل وقوع، منجر به مشکلات فهم زبانی، تکلم (صحبت کردن)، یافتن کلمات مناسب برای صحبت کردن، و یا حتی استفاده نادرست و یا نابجا از کلمات و یا اصوات شود. در حوزه توانبخشی به این آسیب های نواحی زبانی، دیسفازی و آفازی (زبان پریشی) گفته می شود.

در صورت آسیب دیدگی کرتکس مخ در نواحی بینایی نیمکره چپ مغز، سمت راست میدان بینایی در هر دو چشم فرد بیمار از دست خواهد رفت. در حوزه جراحی مغز و اعصاب و توانبخشی عصبی، به این وضعیت اصطلاحاً همیانوپسی راست گفته می شود.

در نتیجۀ حالت همیانوپسی راست، فرد بیمار در هنگام نگاه کردن مستقیم به سمت جلو، همچون فلج نیمه راست بدنش (همی پلژی راست)، سمت راست میدان بینایی را هم نخواهد دید. در صورتی که وضعیت همیانوپسی راست بیمار شدید باشد، ممکن است که حتی فرد بیمار نیمه راست بدن خود و اندام های خود را نشناسد و نداند که آنها در واقع دست و پای راست وی می باشند.

در انسان نیمکره چپ مغز مسئولیت های دیگری نیز از نظر شناختی و روانی دارد که عبارتند از:

در صورت رخ دادن سکته مغزی در نیمه چپ مغز، با توجه به اینکه وسعت و محل آن سکته مغزی در کدام بخش باشد، افزون بر فلج های ناشی از سکته مغزی، احتمالاً این مهارت های شناختی و فکری نیز به طور ناقص یا کامل از دست خواهند رفت.

سکته مغزی و فلج شدن سمت چپ بدن درمان می‌شود؟

فلج شدن سمت چپ بدن پس از سکته مغزی معمولاً زمانی رخ می‌دهد که آسیب در نیمکره راست مغز اتفاق بیفتد. شدت این فلج بستگی به محل آسیب، اندازه لخته یا خونریزی و میزان تأخیر در شروع درمان دارد. خوشبختانه تحقیقات نشان داده‌اند که با شروع سریع درمان‌های استاندارد مانند داروهای ضدلخته، کنترل فشار خون، کاردرمانی و فیزیوتراپی، بسیاری از بیماران می‌توانند تا حد قابل توجهی توان حرکتی خود را بازیابند. حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد بیماران با جلسات توانبخشی مداوم، قدرت عضلانی و هماهنگی حرکتی خود را به‌تدریج بازسازی می‌کنند.

توانایی بهبودی در فلج سمت چپ بدن، ارتباط مستقیمی با سن بیمار، عمق آسیب مغزی و میزان همکاری او با برنامه‌های توانبخشی دارد. در ماه‌های اول، مسیرهای عصبی جدید در مغز شکل می‌گیرند و مغز تلاش می‌کند وظایف از دست‌رفته را دوباره سازمان‌دهی کند؛ فرآیندی که به آن «انعطاف‌پذیری مغزی» گفته می‌شود.

اگر درمان دارویی، فیزیوتراپی، گفتاردرمانی و تحریک مغناطیسی مغز (rTMS) به‌طور اصولی ادامه پیدا کند، حتی بیمارانی که در ابتدا دچار فلج کامل شده‌اند، می‌توانند دوباره راه رفتن، گرفتن اشیاء یا انجام فعالیت‌های روزمره را یاد بگیرند.

به نقل از انجمن قلب و سکته آمریکا (American Heart Association):

بیماران سکته که در بخش‌های تخصصی سکته تحت درمان قرار می‌گیرند، نرخ بقای بالاتر و بهبود حرکتی بیشتری نسبت به بخش‌های عمومی دارند.

یکی از نکات کلیدی توانبخشی فلج های ناشی از سکته مغزی در حوزه آفازی/ دیسفازی (زبان پریشی) این است که صرفاً شامل مهارت های گفتاری تکلم نیستند. بلکه در انواع زبان پریشی حتی فرد بیمار در فهم صحبت دیگران و ایجاد ارتباطات و تعاملات اجتماعی نیز دچار انواع مشکلات خواهد شد. البته خوشبختانه با توجه به پیشرفت های دانش توانبخشی امروزی، می توان در کلینیک های چند منظوره اعصاب و روان به درمان موفق و مدیریت این فلج های جسمانی و شناختی ناشی از سکته مغزی پرداخت. کلینیک زیما درمان مجهز به تکنولوژی درمان ایسکمی با تحریک مغناطیسی مغز می باشد.

در نهایت، پاسخ این پرسش که «سکته مغزی و فلج شدن سمت چپ بدن درمان میشود» یا آیا سکته مغزی و فلج شدن سمت راست بدن امکان بازگشت حرکتی دارد، این است که در بسیاری از بیماران، بهبود نسبی یا قابل‌توجه با مداخله به‌موقع ممکن است. ترکیب درمان‌های دارویی و توانبخشی دقیق، پایه اصلی درمان فلج سکته مغزی است و با پایبندی بیمار به برنامه بازتوانی، می‌توان به نتایج بسیار امیدوارکننده‌ای دست یافت.